Rodzice o swojej pracy zawodowej

Z przeprowadzonych ankiet wynika, że 14 matek pracuje zawodowo z własnego wyboru i są zadowolone z wykonywanej pracy. Trzy matki nie są zadowolone z wykonywanej pracy z różnych powodów. Tylko jedna nie ma określonego zdania na ten temat (praca jej jest ciekawa, ale niezadowolenie jej wypływa z nienormowanego czasu pracy).

Na pytanie czy zrezygnowałyby z pracy zawodowej 12 matek odpowiedziało, że nie mimo wysokich zarobków męża. Pięć matek ograniczyłoby czas pracy, a jedna z matek zrezygnowałaby z pracy dodatkowej.

Siedemnaście matek zadeklarowało, iż ograniczając swój czas pracy poświęciłoby go na zacieśnienie kontaktów z dzieckiem. Czas ten przeznaczyłoby konkretnie na wspólne zabawy, spacery, pomoc w nauce, rozmowy, czytanie książek, wycieczki, wyjścia do kina i wspólne odrabianie lekcji. Jedna z matek nie udzieliła odpowiedzi na pytanie.

Wszystkie matki wyraziły pogląd, że praca zawodowa utrudnia wychowanie dzieci. Na uzasadnienie tego poglądu podały następujące argumenty:

  • „nie kontroluję tego co robią dzieci, kiedy jestem w pracy” (M1),
  • „zostaje przerwany naturalny kontakt matki z dzieckiem” (M8),
  • „żyjemy w ciągłym pośpiechu, praca to ¾ dnia + prace domowe, to niewiele czasu dla dzieci” (M10),
  • „wracam zmęczona i niezadowolona” (M3),
  • „kobieta zabiegana, zestresowana, odreagowująca na dzieciach” (M9).

Osiem matek stwierdziło jednocześnie, że obok mankamentów są także pozytywne skutki pracy zawodowej. Zalicza się do nich np.:

  • „uniezależnia finansowo i powoduje wzrost pewności i zaradności, czego uczą się także dzieci” (M7),
  • „nauka samodzielności i wykonywania obowiązków przez dzieci” (M1),
  • „możliwość przekazywania doświadczeń zawodowych” (M14),
  • „są pieniądze na zabawki, książki, ubrania” (M15).

Na pytanie jak reagują dzieci na pracę zawodowa matek – 13 badanych kobiet odpowiedziało, że dzieci akceptują aktywność zawodową matek m.in. dlatego, że:

  • „daje nam niezależność finansową, nie wpływa ujemnie na atmosferę w rodzinie, przeciwnie – każde z nas spełnia swoje obowiązki” (M3),
  • „wiedzą, że na wszystko trzeba zapracować, czasami mają pretensje, że nie poświęcam im uwagi – wynagradzam im to w weekendy, ferie, wakacje i.t.p.” (M9),
  • „staram się nie przenosić kłopotów zawodowych do domu” (M18).

Pozostałe matki odpowiedziały, że ich dzieci są nieszczęśliwe bądź częściowo nieszczęśliwe z powodu ich pracy zawodowej. Wśród przyczyn tej sytuacji można wyróżnić:

  • „bo dużo czasu są poza domem lub sami bez opieki, oglądają wtedy telewizję lub grają na komputerze” (M5),
  • „brak ciepła i miłości, dezorganizacja zajęć domowych i odrabiania lekcji” (M14),
  • „córka tęskni za mną, lubi gdy jestem w domu, nie możemy chodzić wspólnie do rodziny” (M15),
  • „chciałyby więcej czasu spędzać z mamą” (M10).

Z przeprowadzonych badań wynika, że na 17 przebadanych ojców – 14-stu jest zadowolonych ze swojej pracy. Potwierdzają to następujące wypowiedzi:

  • „robię to co lubię, moi inwestorzy są zadowoleni, realizuję ciekawe projekty architektoniczne” (T4),
  • „nie jestem w jednym miejscu, lubię przebywać w ruchu” (T12),
  • „pozwalam się sprawdzić, daje satysfakcję finansową” (T14),
  • „poznaję nowych ludzi mam możliwość samodzielnego organizowania pracy, widoczny jest efekt mojej pracy” (T16).

W badanej populacji 2 respondentów stwierdziło, że nie są zadowoleni z pracy z powodu niskich zarobków (T7) oraz zbyt małej ilości czasu spędzanego w domu (T11). Jeden z ojców nie udzielił odpowiedzi, gdyż pracuje zaledwie od 2 dni.

Czy praca zawodowa utrudnia bądź ułatwia pełnienie obowiązków rodzicielskich względem dzieci? Jedenastu ojców stwierdziło, że praca zawodowa utrudnia wychowywanie dzieci.

Czterech ojców podało, że praca zarówno ułatwia jak i utrudnia ich obowiązki wobec dzieci:

  • „utrudnia – mało kontaktów z dzieckiem”, „ułatwia – umożliwia korzystanie z płatnych zajęć pozalekcyjnych” (T8),
  • „utrudnia – jest mało czasu na zabawę i pomoc w nauce; ułatwia – dziecko staje się samodzielniejsze” (T11).

Tylko trzech ojców odpowiedziało, że praca nie utrudnia im obowiązków wychowawczych gdyż:

  • „można pogodzić pracę i obowiązki domowe” (T3),
  • „należy umiejętnie rozplanować czas” (T9).

Jeden z ojców podał, że praca ułatwia wychowanie dzieci ponieważ:

„gdy w pracy dobrze mi idzie mam więcej chęci by zająć się dziećmi” (T14).

Na pytanie czy gdyby pan nie pracował, to więcej czasu poświęciłby pan dziecku – wszyscy ojcowie zgodnie odpowiedzieli twierdząco. Czas ten przeznaczyliby:

  • „na wykonywanie czynności domowych i lekcje” (T2),
  • „na rozmowy, rozwiązywanie problemów, czuwanie nad bezpieczeństwem” (T9),
  • „pomoc w odrabianiu lekcji, rozwijanie zainteresowań” (T15).

Generalnie ojcowie byli bardziej powściągliwi w odpowiedziach, ale wydaje się, że nie przenoszą problemów z pracy do domu, chociaż 13-stu z badanej grupy opowiada dzieciom o swojej pracy zawodowej, jednakże nie utrzymują kontaktów z kolegami z pracy, poza miejscem jej wykonywania (z wyjątkiem jednego przypadku).

Z badań wynika, że dla ojców wykonywanie pracy zawodowej w istotny sposób nie wpływa na obowiązki w wychowaniu dzieci. Niektórzy z nich widzą jednak pewne niedogodności, związane głównie z brakiem czasu dla rodziny. Najistotniejszym argumentem jest fakt uzyskania wystarczających zarobków na utrzymanie rodziny. Wtedy są oni mniej sfrustrowani i nie przenoszą swoich problemów z pracą do domu.

Różnice w wypowiedziach ojców i matek mogą wynikać także z polskiej tradycji, w której dziećmi małymi, w tym, dziećmi w okresie nauczania początkowego, zajmują się przeważnie matki lub inne kobiety z rodziny (np. babcie). Ojcowie deklarują jednak, że gdyby mieli więcej czasu, uczestniczyliby aktywniej w wychowaniu dzieci, ale w czynnościach innych niż matki (pomoc w lekcjach, na rozmowy, rozwiązywanie problemów, rozwijanie zainteresowań, czuwanie nad bezpieczeństwem).

Jednoczesna satysfakcja i przeciążenie

Wypowiedzi rodziców tworzą obraz pełen napięć. Matka może lubić swoją pracę, cenić niezależność finansową i jednocześnie odczuwać, że obowiązki zawodowe zabierają czas potrzebny rodzinie. Ojciec może widzieć w zatrudnieniu źródło utrzymania oraz satysfakcji, a równocześnie żałować niewielkiej liczby wspólnych godzin. Takie odpowiedzi nie są sprzeczne. Pokazują, że ocena pracy zależy od tego, czy pytanie dotyczy rozwoju dorosłego, budżetu domu, zmęczenia czy relacji z dzieckiem.

Deklarowana chęć ograniczenia czasu pracy jest czymś innym niż gotowość do całkowitej rezygnacji z zatrudnienia. Rodzice mogą poszukiwać rozwiązania pośredniego: bardziej przewidywalnego grafiku, mniejszej liczby dodatkowych zadań lub wolnego popołudnia. Z odpowiedzi warto więc wydobywać nie tylko stanowisko za albo przeciw pracy, lecz także warunki, pod którymi łatwiej byłoby godzić role.

Brak czasu ma kilka postaci

Rodzice mówią o kontroli zachowania dziecka, wspólnej zabawie, rozmowie, nauce i zmęczeniu po powrocie. Każdy z tych wątków opisuje inną potrzebę. Można mieć wystarczająco dużo czasu, by przygotować posiłek i sprawdzić lekcje, a nie mieć już energii na spokojne słuchanie. Można też być dostępnym wieczorem, lecz nieobecnym w porze odbioru ze szkoły, która dla dziecka ma szczególne znaczenie.

Weekendowe wynagradzanie nieobecności może tworzyć wartościowe rodzinne doświadczenia, ale nie zastąpi wszystkich drobnych kontaktów w tygodniu. Krótki codzienny rytuał, na przykład rozmowa po powrocie albo wspólne czytanie przed snem, buduje przewidywalność. Nie chodzi o stworzenie idealnego harmonogramu. Znaczenie ma ochrona kilku momentów przed ciągłym przesuwaniem ich przez pracę i domowe zaległości.

Różne głosy matek i ojców

Większa szczegółowość wypowiedzi matek może wynikać z tego, że częściej wykonują czynności związane z codzienną obsługą dziecka. Ojciec opisujący pomoc w nauce, bezpieczeństwo i rozwijanie zainteresowań może odnosić się do zadań rzadszych, lecz wyraźniej wydzielonych. Porównując odpowiedzi, trzeba więc pytać nie tylko o liczbę obowiązków, ale także o ich częstotliwość, możliwość odłożenia i odpowiedzialność za pamiętanie, że należy je wykonać.

Deklaracja, że większa ilość wolnego czasu zostałaby przeznaczona dla dziecka, pokazuje wspólną intencję obojga rodziców. Nie informuje jednak, czy zmiana rzeczywiście nastąpiłaby w codziennym planie. Dlatego odpowiedzi o pragnieniach warto zestawiać z opisem typowego dnia. Różnica między zamiarem a praktyką nie musi świadczyć o braku szczerości, lecz o sile utrwalonych nawyków i ograniczeń organizacyjnych.

Najważniejszy wniosek z tej części nie sprowadza się do wyboru między pracą a rodziną. Pytanie dotyczy raczej tego, jakie warunki pozwalają ograniczyć koszt zatrudnienia dla relacji z dzieckiem. Należą do nich przewidywalny podział opieki, realne uczestnictwo obojga rodziców, dostęp do świetlicy oraz czas, w którym dorosły jest nie tylko obecny, ale również emocjonalnie dostępny.

Satysfakcja zawodowa rodzica może sprzyjać dobrej atmosferze, lecz nie działa automatycznie. Jej znaczenie zależy od tego, czy dorosły potrafi zakończyć pracę, odzyskać siły i dostrzec aktualne potrzeby dziecka. Podobnie niezadowolenie nie przesądza o jakości relacji, jeśli rodzina rozpoznaje przeciążenie i wspólnie szuka sposobu jego ograniczenia.

Oceń tę pracę
image_pdf

Zatrudnienie, wykształcenie i sytuacja materialna badanych rodzin

W badanej grupie znalazło się 18 matek i 17 ojców dzieci uczęszczających do świetlicy. Nie wszyscy rodzice wypełnili przygotowane dla nich ankiety. Z uwagi na inne miejsce zamieszkania i sporadyczne kontakty z dzieckiem i jego matką ankiety nie wypełnił jeden z ojców.

Zdecydowana większość pracujących matek ma stałe godziny pracy, jedna pracuje w systemie dwuzmianowym (od godz. 7.30 do 15.30 i od 12.30 do 20,30), trzy matki mają zmienne godziny pracy (ale zatrudnione są w pełnym wymiarze) z tego jedna przebywa w pracy dłużej niż 8 godzin dziennie. Wszystkie matki pracują poza domem oraz dwie z nich pracują dodatkowo w domu.

Spośród 18 badanych matek – 15 pracuje umysłowo, 3 zajmują się rzemiosłem i pracami fizycznymi. Wszystkie panie zatrudnione są w biurach i urzędach instytucji państwowych i spółek prywatnych, a jedna z nich prowadzi wspólnie z mężem pracownię architektoniczną.

Wykształcenie badanych matek jest ściśle związane z ich aktywnością zawodową i wykonywaną faktycznie pracą. Wykształcenie matek przedstawia się następująco:

  • 6 matek posiada wykształcenie wyższe,
  • 9 matek posiada wykształcenie średnie,
  • 3 matki posiadają wykształcenie zasadnicze.

Ojcowie stanowią bardziej zróżnicowaną grupę badawczą. W grupie 17 ojców – 10 z nich posiada stałe godziny pracy, w tym 2 ojców w systemie dwuzmianowym, dziennym, siedmiu ojców ma zmienne godziny pracy. Wszyscy ojcowie pracują poza domem, oraz 1 dodatkowo pracuje w domu.

Wykształcenie ojców przedstawia się następująco:

  • 7 ojców z wykształceniem wyższym,
  • 7 ojców z wykształceniem średnim,
  • 3 ojców z wykształceniem zasadniczym.

Ojcowie zatrudnieni są w instytucjach państwowych (3 ojców) oraz w spółkach prywatnych (14 ojców).

W 18 badanych rodzinach sytuacja materialna przedstawia się następująco:

  • rodziny średniozamożne, stabilne – 12,
  • rodziny średniozamożne, niestabilne – 1,
  • rodziny niezamożne, stabilne – 3,
  • rodziny niezamożne, nie zawsze stabilne – 1,
  • brak odpowiedzi – 1.

Przeprowadzone rozpoznania wykazały, iż większość rodzin wykazuje cechy społeczne pozwalające na pozytywne rokowania wobec dziecka. Są to głównie rodziny średniozamożne, średnio sytuowane, wykształcone.

Czas pracy jako pierwszy wymiar opieki

Dane o zatrudnieniu pokazują, że samo określenie rodzice pracujący obejmuje kilka odmiennych sytuacji. Stałe godziny ułatwiają planowanie odbioru dziecka, posiłków i wspólnego wieczoru. System zmianowy może powodować, że w jednym tygodniu rodzic jest dostępny po południu, a w innym wraca późno. Zmienny grafik wprowadza jeszcze inny rodzaj trudności, ponieważ plan opieki trzeba dostosowywać na bieżąco.

Praca wykonywana dodatkowo w domu nie musi oznaczać czasu dostępnego dla dziecka. Fizyczna obecność rodzica może łączyć się z koniecznością skupienia, odbierania telefonów albo dotrzymania terminu. W analizie warto więc odróżnić miejsce pracy od rzeczywistej dyspozycyjności. Dla organizacji życia rodzinnego ważne jest także to, czy drugi rodzic może przejąć zadanie oraz czy rodzina korzysta z pomocy krewnych lub świetlicy.

Z podanych liczb wynika, że zmienność dotyczy większej części ojców niż matek. Nie przesądza to jednak, kto ma mniej czasu dla dziecka. Potrzebne byłyby informacje o długości dnia pracy, dojazdach, pracy w weekendy oraz godzinach powrotu. Zestawienie grafiku z konkretnymi obowiązkami pozwala dopiero zobaczyć, jak zatrudnienie wpływa na codzienną opiekę.

Wykształcenie i rodzaj wykonywanej pracy

W badanej grupie dominują osoby z wykształceniem średnim i wyższym. Taki profil pomaga opisać respondentów, ale nie powinien być traktowany jako prosty wskaźnik jakości wychowania. Wykształcenie może wiązać się z dostępem do określonych zawodów, sposobem formułowania odpowiedzi i znajomością instytucji, lecz nie określa automatycznie bliskości z dzieckiem ani umiejętności organizowania domu.

Informacja o pracy umysłowej, rzemieślniczej lub fizycznej także wymaga kontekstu. Poszczególne stanowiska różnią się obciążeniem, odpowiedzialnością, hałasem, kontaktem z ludźmi i możliwością decydowania o własnym czasie. Dwie osoby pracujące w biurze mogą mieć zupełnie inne doświadczenia, jeśli jedna kończy o stałej porze, a druga pozostaje po godzinach. Szeroka kategoria zawodowa porządkuje opis, lecz nie wyjaśnia całego wpływu pracy na rodzinę.

Rozkład zatrudnienia ojców między instytucjami państwowymi i spółkami prywatnymi jest wyraźnie nierówny. Nie pozwala to jeszcze wnioskować, że jeden sektor sprzyja albo utrudnia wychowanie. Aby dokonać takiego porównania, należałoby znać warunki zatrudnienia, poziom wynagrodzenia, stabilność umowy i możliwość korzystania z uprawnień rodzinnych. W tej analizie informacja służy przede wszystkim charakterystyce grupy.

Co oznaczają kategorie sytuacji materialnej

Określenia średniozamożna, niezamożna, stabilna i niestabilna łączą dwa różne wymiary. Pierwszy dotyczy poziomu dostępnych środków, drugi przewidywalności ich uzyskiwania. Rodzina o skromnym, ale regularnym dochodzie może planować wydatki inaczej niż rodzina osiągająca okresowo wyższe wpływy, lecz pozbawiona pewności zatrudnienia. Dla dziecka znaczenie ma zarówno możliwość zaspokojenia potrzeb, jak i napięcie wynikające z niepewności.

Opis sytuacji materialnej powinien opierać się na jasnym kryterium. Może nim być samoocena rodziny, dochód przypadający na osobę, zdolność pokrywania podstawowych kosztów albo połączenie kilku informacji. Bez wskazania podstawy kategorie zachowują charakter orientacyjny. Respondenci mogą odmiennie rozumieć zamożność, porównywać się z innymi środowiskami i różnie oceniać własne bezpieczeństwo finansowe.

Brak odpowiedzi jednej rodziny należy pozostawić widoczny. Nie wiadomo, czy wynika z przeoczenia, niechęci do ujawniania informacji, czy trudności w wyborze kategorii. Przypisanie tej osoby do którejkolwiek grupy zniekształciłoby dane. W małej próbie nawet pojedynczy brak jest istotny, dlatego liczebności powinny być odczytywane razem z informacją o pełności materiału.

Portret grupy nie jest prognozą losu dziecka

Stwierdzenie o pozytywnych rokowaniach wobec dzieci opiera się na cechach uznanych w pracy za sprzyjające, takich jak stabilność materialna i wykształcenie. Są to ważne zasoby, lecz o codziennym funkcjonowaniu decyduje sposób ich wykorzystania. Dobre warunki mogą ułatwić opłacenie zajęć, zakup książek i zapewnienie bezpiecznej opieki, ale nie zastępują zainteresowania sprawami dziecka.

Charakterystyka zatrudnienia ma największą wartość wtedy, gdy zostaje połączona z dalszymi wynikami: oceną pracy przez rodziców, podziałem czynności domowych, wypowiedziami dzieci i rolą świetlicy. Dopiero takie zestawienie pokazuje, czy zasoby materialne i organizacyjne przekładają się na poczucie bezpieczeństwa, samodzielność oraz więź. Sama tabela opisuje punkt wyjścia, a nie końcową ocenę rodziny.

Jak porównywać liczby w małej grupie

Przy osiemnastu rodzinach każda osoba stanowi znaczącą część zbioru. Dlatego zapis sześć matek z wykształceniem wyższym jest czytelniejszy niż sam procent podany z dużą dokładnością. Liczba bezwzględna przypomina o rzeczywistej skali materiału i utrudnia tworzenie pozoru statystycznej pewności. Procent można dodać pomocniczo, jeżeli zawsze wskazuje się podstawę obliczenia.

Porównanie matek i ojców wymaga uwzględnienia różnych liczebności, ponieważ ankietę wypełniło osiemnaście kobiet i siedemnastu mężczyzn. Surowa różnica jednej osoby nie zawsze oznacza różnicę natężenia zjawiska. Trzeba też uważać na kategorie, w których liczba przypadków jest bardzo mała. Jeden respondent pracujący dodatkowo w domu nie tworzy jeszcze wzoru typowego dla całej grupy.

Najbardziej pouczające byłoby zestawienie cech wewnątrz poszczególnych rodzin. Można sprawdzić, czy zmienne godziny jednego rodzica są równoważone stałym grafikiem drugiego, kto odbiera dziecko i jak oceniana jest świetlica. Takie parowanie zachowuje rodzinę jako jednostkę życia codziennego. Sumy zbiorcze opisujące osobno wszystkie matki i wszystkich ojców mogą ukrywać sposoby, dzięki którym małżonkowie wzajemnie uzupełniają swoją dostępność.

Warto także oddzielić opis od wyjaśnienia. Dane pokazują, ilu respondentów należy do określonej kategorii, lecz nie mówią, dlaczego znaleźli się właśnie w niej ani jaki skutek ma to dla dziecka. Wyjaśnienie wymaga odpowiedzi otwartych i informacji o praktykach opiekuńczych. Taka kolejność chroni analizę przed przypisywaniem liczbom znaczeń, których same nie zawierają.

Dobrym sposobem prezentacji byłaby osobna karta każdej rodziny, pozbawiona danych pozwalających na identyfikację. Zawierałaby grafik matki i ojca, wykształcenie, ogólną ocenę stabilności finansowej, sposób dotarcia dziecka do szkoły i formy opieki po lekcjach. Dopiero po przygotowaniu takich kart można szukać podobnych konfiguracji. Analiza konfiguracji jest bardziej użyteczna niż izolowane porównywanie cech, ponieważ pokazuje, jak zasoby jednej osoby równoważą ograniczenia drugiej.

Karta powinna wyraźnie odróżniać odpowiedź respondenta od oceny badacza. Dzięki temu subiektywna deklaracja o zamożności nie zostanie pomylona z obiektywnym pomiarem dochodu. Bez tego porównanie byłoby niejednoznaczne.

Oceń tę pracę
image_pdf

Metody i techniki badań nad rodzinami

„Ankieta jest niezastąpiona w badaniach pedagogicznych jako narzędzie poznawania cech zbiorowości, faktów, opinii o zdarzeniach, danych liczbowych”32. Ankieta jest „techniką gromadzenia informacji polegającą na wypełnieniu, najczęściej przez badanego, specjalnych kwestionariuszy na ogół o wysokim stopniu standaryzacji w obecności lub częściej bez obecności ankietera”33. Cechy ankiety to34:

  • stopień standaryzacji pytań,
  • zakres i głębokość problematyki,
  • zasady jej przeprowadzania i związane z tym różnice dystansu społecznego między badanym i badającym.

W badaniach zastosowano ankietę dla rodziców35, którą przeprowadzono w czasie zebrania klasowego. Uczestniczący w zebraniu rodzic wypełniał ankietę na miejscu, a następnie otrzymywał formularz ankiety dla drugiego z rodziców, do wypełnienia w domu. Wypełnione ankiety zostały zwrócone następnego dnia przez dzieci.

Z dziećmi przeprowadzono cykl rozmów, dotyczących życia w rodzinie i pracy zawodowej rodziców. Dzieci wypowiadały się na temat codziennych obowiązków poszczególnych członków rodziny, ich podziału oraz pracy zawodowej rodziców.

Ważnym uzupełnieniem badań była analiza pisemnych wypowiedzi dzieci dotyczących akceptacji pracy zawodowej rodziców oraz jej wpływu na utrzymanie więzi emocjonalnej w rodzinie.

Sięgnięto także do opinii dzieci dotyczących ich pobytu w świetlicy szkolnej.

Kwestionariusz ankiety dla rodziców był podstawowym narzędziem badawczym, który w sposób istotny rzutował na jakość badań. Staranne zaaranżowanie badań (sposób i miejsce ich rozprowadzenia i zbierania), jak również dbałość o wybór odpowiednich respondentów, przyczyniło się do sprawnego przeprowadzenia badań.

W ankiecie dla rodziców zawarto dwa rodzaje pytań, tj. pytania oddzielne dla ojca i oddzielne dla matki. Dotyczyły one w zasadzie tych samych zagadnień i koncentrowały się głównie na:

  • wykształceniu, zajmowanym stanowisku, czasie pracy i jej zmianowości, sytuacji materialnej rodziny związanej z wykonywana pracą;
  • wpływu pracy zawodowej na obowiązki wychowawczo-opiekuńcze i związki emocjonalne w rodzinie;
  • funkcjonowaniu świetlicy szkolnej i ocenie rodziców jej działalności wychowawczo-edukacyjnej.

Pisemne wypowiedzi dzieci dotyczyły:

  • rodziny i pracy mamy,
  • świetlicy.

Trzy źródła wiedzy o tej samej codzienności

Ankieta dla rodziców, rozmowa z dziećmi i analiza ich pisemnych wypowiedzi nie są trzema wersjami tego samego narzędzia. Każda technika odsłania inny fragment doświadczenia. Kwestionariusz pozwala uporządkować informacje o godzinach pracy, sytuacji materialnej, podziale obowiązków i ocenach świetlicy. Rozmowa daje możliwość doprecyzowania znaczeń, kiedy dziecko odpowiada krótko albo używa pojęcia w nieoczekiwany sposób. Wypowiedź pisemna pozostawia natomiast zapis sformułowany przez dziecko we własnym tempie.

Zestawienie tych źródeł może ujawnić zgodność, ale również różnicę perspektyw. Rodzic może oceniać, że dobrze organizuje opiekę, podczas gdy dziecko mówi przede wszystkim o tęsknocie za wspólną zabawą. Taka rozbieżność nie oznacza automatycznie, że jedna ze stron mija się z prawdą. Każda opisuje inny wymiar tej samej sytuacji: dorosły koncentruje się na zapewnieniu bezpieczeństwa i obowiązkach, dziecko na bliskości oraz dostępności rodzica.

Budowa ankiety a jakość odpowiedzi

Pytania kierowane osobno do matki i ojca umożliwiają porównanie ról bez zakładania z góry, że ich doświadczenia są jednakowe. Dla rzetelności ważne jest, aby pytania dotyczące tych samych zagadnień miały zbliżone brzmienie i zakres. W przeciwnym razie różnica odpowiedzi mogłaby wynikać z odmiennego sposobu pytania, a nie z rzeczywistego podziału odpowiedzialności.

Kwestionariusz powinien łączyć pytania zamknięte z otwartymi. Pierwsze ułatwiają policzenie powtarzających się odpowiedzi, na przykład rodzaju czasu pracy albo deklarowanej oceny świetlicy. Drugie pokazują uzasadnienie i język respondentów. Sama odpowiedź tak lub nie nie wyjaśnia, czy praca utrudnia kontakt z powodu późnych powrotów, zmęczenia, nieregularnego grafiku czy długiego dojazdu. Dopiero komentarz pozwala właściwie rozumieć zaznaczoną kategorię.

Sposób rozdania formularzy wpływa na kompletność danych. Wypełnienie pierwszej ankiety podczas zebrania szkolnego zwiększa szansę zwrotu, natomiast przekazanie drugiego formularza przez współmałżonka i dziecko tworzy dłuższą drogę. Może to tłumaczyć opóźnienia albo braki. W opisie metody warto zawsze odnotować, ile kwestionariuszy rozdano, ile wróciło oraz czy odpowiedzi pochodziły od obu rodziców z tej samej rodziny.

Rozmowa z dzieckiem wymaga innego języka

Dziecko w młodszym wieku szkolnym może dobrze opisać zdarzenie, lecz trudniej mu odpowiedzieć na pytanie abstrakcyjne o wpływ pracy zawodowej na więź emocjonalną. Pytania powinny więc odwoływać się do konkretnych sytuacji: kto odbiera je ze szkoły, co robi po lekcjach, kiedy rozmawia z rodzicem, czego chciałoby robić więcej. Z takich odpowiedzi badacz może ostrożnie wyprowadzać wnioski, nie wkładając w usta dziecka terminów, których ono samo nie używa.

Ważna jest neutralność osoby prowadzącej rozmowę. Sugerujące pytanie może skłonić ucznia do wyboru odpowiedzi uznawanej za oczekiwaną przez dorosłego. Dziecko może też chcieć chronić rodziców albo przedstawiać własny dom w dobrym świetle. Spokojny ton, brak oceny i zapewnienie, że nie ma odpowiedzi złych, pomagają ograniczyć tę presję. Nie usuwają jej całkowicie, dlatego wyniki należy interpretować z rozwagą.

Od zapisu do wniosku

Analiza materiału może rozpocząć się od stworzenia kategorii odpowiadających pytaniom badawczym: czas wspólny, korzyści materialne, zmęczenie rodziców, samodzielność dziecka, pomoc świetlicy i organizacja obowiązków. Następnie każdą wypowiedź przypisuje się do jednej lub kilku kategorii, zachowując jej pierwotny sens. Cytat jest ilustracją, ale nie zastępuje informacji o liczbie podobnych odpowiedzi.

Różne rodzaje danych wymagają różnych sposobów prezentacji. Liczebności można podać w tabeli, wypowiedzi otwarte omówić tematycznie, a pojedyncze cytaty wykorzystać do pokazania szczególnego punktu widzenia. Przy małej grupie lepiej podawać również liczby bezwzględne, ponieważ procent może tworzyć wrażenie większej dokładności, niż pozwala na to materiał. Jedna odpowiedź w grupie osiemnastu dzieci ma duży wpływ na procentowy wynik.

Poufność jako warunek szczerej wypowiedzi

Oznaczenia literą i numerem chronią tożsamość respondentów w tekście, lecz same nie wystarczą, jeśli opis zawiera wiele szczegółów umożliwiających rozpoznanie osoby w małej społeczności. Materiał powinien być udostępniany tylko w zakresie koniecznym do analizy. Dziecko musi wiedzieć, po co prowadzi się rozmowę, a rodzic powinien znać temat badania i sposób wykorzystania odpowiedzi.

Poufność ma również znaczenie metodologiczne. Respondent, który obawia się ujawnienia odpowiedzi nauczycielowi, współmałżonkowi albo innym rodzicom, może unikać tematów trudnych. Jasne zasady zwiększają poczucie bezpieczeństwa i sprzyjają większej szczerości. W badaniu życia rodzinnego rzetelność nie zależy więc wyłącznie od konstrukcji formularza. Tworzą ją także relacja, sposób przechowywania materiału i odpowiedzialne formułowanie wniosków.

Sprawdzanie spójności analizy

Po utworzeniu kategorii warto ponownie przeczytać cały materiał i sprawdzić, czy nie pomijają one wypowiedzi niewygodnych dla początkowej tezy. Kategoria powinna wynikać z treści, a jej nazwa obejmować wszystkie przypisane przykłady. Jeżeli jedno zdanie pasuje do dwóch tematów, można oznaczyć je podwójnie, zamiast wybierać tylko ten, który wspiera oczekiwany rezultat.

Pomocne jest oddzielenie zapisu od interpretacji. W pierwszej kolumnie pozostaje dosłowna odpowiedź, w drugiej przypisana kategoria, a w trzeciej uwaga analityczna. Taki układ pozwala wrócić do materiału i sprawdzić, skąd wziął się wniosek. Przy większym badaniu część wypowiedzi może niezależnie zakodować druga osoba. Różnice pokazują miejsca, w których definicje kategorii są niejasne.

Badacz powinien również obserwować własne założenia. Jeśli z góry uważa pracę obojga rodziców za źródło zaniedbania albo przeciwnie, za wyraz nowoczesności i samodzielności, może mocniej zauważać zgodne wypowiedzi. Krótka notatka o przewidywaniach sporządzona przed analizą pomaga później rozpoznać ten wpływ. Rzetelność polega między innymi na świadomym szukaniu danych, które komplikują pierwsze wyjaśnienie.

Ostatnim krokiem jest sporządzenie ścieżki od pytania badawczego do rezultatu. Dla każdego wniosku powinno być wiadomo, z którego narzędzia pochodzi, ilu respondentów go wspiera i czy pojawiły się wyjątki. Wniosek oparty na ankiecie rodziców nie może być przedstawiany jako opinia dzieci, a pojedyncza wypowiedź nie powinna zmieniać się w cechę całej grupy. Przejrzyste powiązanie źródła z twierdzeniem pozwala czytelnikowi samodzielnie ocenić jego siłę.

Warto zachować także pierwotną kolejność formularzy i daty zebrania materiału. Ułatwia to wyjaśnienie ewentualnych rozbieżności oraz sprawdzenie, czy późniejsze wydarzenie nie wpłynęło na część odpowiedzi.

Przypisy

  1. M. Łopatkowa, Pedagogika serca, WSiP, Warszawa 1992, s. 87. ↩
  2. T. Pilch, Zasady badań pedagogicznych, Wydawnictwo Akademickie „Żak”, Warszawa 1998, s. 87. ↩
  3. Ibidem, s. 86. ↩
  4. Aneks, załącznik 2. ↩
Oceń tę pracę
image_pdf

Cel badań i charakterystyka badanej grupy

Celem badań jest określenie, w jakim stopniu aktywność zawodowa rodziców wpływa na ich funkcje opiekuńczo-wychowawcze wobec dziecka uczęszczającego do szkoły w klasach nauczania początkowego.

Analizie została poddana ocena wpływu różnych osób z bezpośredniego otoczenia dziecka (członków rodziny, dalszych krewnych i osób obcych), uczestniczących w szeroko rozumianej opiece nad dzieckiem.

Punktem wyjścia podjętych badań była teza iż, praca zawodowa obojga rodziców wpływa na opiekę nad dzieckiem. Dzieci rodziców pracujących zawodowo są bardziej samodzielne, w porównaniu z rówieśnikami, u których jedno z rodziców sprawuje opiekę ciągłą.

Poszukiwania badawcze koncentrują się wokół pytań:

W jakim stopniu praca zawodowa rodziców wpływa na sytuację materialną rodziny oraz na zabezpieczanie potrzeb dziecka i wydatków związanych z zajęciami pozalekcyjnymi?

Na ile praca zawodowa rodziców sprzyja budowaniu więzi z dzieckiem a na ile ją utrudnia?

Jaki jest wpływ zajęć świetlicowych na dzieci rodziców pracujących zawodowo?

W jakim stopniu świetlica szkolna pomaga rodzicom w opiece nad dzieckiem a w jakim stopniu ich zastępuje?

Obiektem badań są dzieci uczęszczające do Szkoły Podstawowej Nr 38 w Warszawie – uczniowie II klasy oraz ich rodzice i osoby z najbliższego otoczenia. Badaniem objęto grupę 18 dzieci i ich rodziców (18 matek i 17 ojców).

Szkoła Podstawowa nr 38 zlokalizowana jest w dzielnicy Śródmieście. W roku szkolnym 1999/2000 połączona została z gimnazjum. Szkoła jest przewidziana do likwidacji, po zakończeniu nauczania podstawowego dotychczasowych klas. Nauczanie dzieci odbywa się aktualnie w systemie dwuzmianowym. Nie dokonano rozdziału szkoły na część przeznaczoną do nauczania podstawowego i gimnazjalnego, co sprawia, że dzieci ze szkoły podstawowej kontaktują się bezpośrednio z młodzieżą gimnazjalną.

Z uwagi na bezpieczeństwo małych dzieci i zalecenia reformy oświaty, przerwy pomiędzy lekcjami dla klas II i III wyznaczane są indywidualnie przez nauczycieli prowadzących zajęcia. Szkoła zapewnia konsultacje psychologa z Poradni Wychowawczo-Zawodowej zlokalizowanej w budynku szkoły a także zatrudnionych w szkole pedagoga i logopedy. Dla dzieci z klas II – IV istnieje możliwość opieki pozalekcyjnej w świetlicy szkolnej, wraz z posiłkiem (obiad).

W ramach zajęć dodatkowych dzieci mogą uczęszczać na różnego rodzaju kółka zainteresowań (szachowe, komputerowe, polonistyczne, SKS i inne). W okresie wiosenno-letnim i wczesną jesienią dzieci przebywają pod opieką nauczyciela w ogródku szkolnym, oddzielonym od ruchu ulicznego wysoką zabudową ulicy Świętokrzyskiej. Ponadto dzieci mogą korzystać z nowootwartego boiska szkolnego, przeznaczonego do uprawiania sportów.

Dzielnica, w której zlokalizowana jest szkoła charakteryzuje się natężonym ruchem ulicznym, co wymaga od dzieci zachowania właściwej ostrożności przy poruszaniu się zarówno na chodniku jak i na przejściach przez ulice.

W dzielnicy jest znaczna liczba biur i urzędów, a lokale mieszkalne zasiedlają osoby starsze. Ponad połowa dzieci jest dowożona z dzielnic sąsiadujących lub innych rejonów. W bliskim sąsiedztwie znajduje się jeden z większych punktów barów szybkiej obsługi Mc Donald’s, który chętnie odwiedzają dzieci. Odbywają się w nim niektóre uroczystości okolicznościowe i klasowe (np. Dzień Dziecka, Mikołajki).

W ostatnim czasie odnotowano wypadki wymuszeń pieniędzy na dzieciach. W celu zapobieżenia temu zagrożeniu szkoła poprzez pedagoga, jest w stałym kontakcie z dzielnicowym policjantem, który pomaga aktywnie w rozwiązywaniu problemów uczniów z rodzin dysfunkcyjnych (wizytuje rodziny, przeprowadza wywiady środowiskowe). Generalnie dzieci nie obawiają się policjanta, ale kontakt z nim odbywa się głównie przez szkolnego pedagoga. Wypadki wymuszeń pieniędzy na dzieciach zgłaszane są bezpośrednio na policję lub w czasie nauczania – do dyrektora szkoły. Osobami wymuszającymi są młodzi ludzie spoza szkoły. Dotychczas nie zdarzyły się wymuszenia, w których uczestniczyli starsi uczniowie ze szkoły.

Od tezy do pytań, na które można odpowiedzieć

Badanie wpływu pracy zawodowej rodziców zaczyna się od pojęcia bardzo szerokiego. Sam fakt zatrudnienia nie wyjaśnia jeszcze, co dzieje się w rodzinie. Znaczenie mogą mieć godziny pracy, czas dojazdu, przewidywalność grafiku, możliwość uzyskania wolnego dnia, wsparcie drugiego rodzica oraz dostępność opieki po lekcjach. Pytania badawcze porządkują ten obszar, wskazując trzy wyraźne wymiary: warunki materialne, więzi z dzieckiem i rolę świetlicy szkolnej.

Tak sformułowane pytania pozwalają uniknąć prostego wartościowania pracy jako zjawiska wyłącznie korzystnego albo niekorzystnego. Zatrudnienie może zwiększać możliwości finansowe, a jednocześnie ograniczać czas wspólny. Świetlica może dawać bezpieczne miejsce i atrakcyjne zajęcia, ale nie powinna być traktowana jak pełny zamiennik relacji rodzinnych. Wynik badania powinien więc pokazywać układ korzyści, kosztów i sposobów, dzięki którym rodzina radzi sobie z napięciem między nimi.

Miejsce badania jest częścią jego znaczenia

Opis szkoły i jej otoczenia nie stanowi jedynie tła organizacyjnego. System dwuzmianowy wpływa na porę rozpoczynania oraz kończenia lekcji, a świetlica z posiłkiem rozszerza czas, w którym placówka przejmuje opiekę. Ruchliwe ulice i dowożenie wielu uczniów z innych dzielnic zwiększają znaczenie drogi do szkoły. Z kolei obecność pedagoga, logopedy, psychologa i kontakt z dzielnicowym tworzą sieć pomocy, do której mogą odwołać się dzieci oraz rodzice.

Także zmiany organizacyjne szkoły mogą wpływać na doświadczenie najmłodszych uczniów. Wspólna przestrzeń ze starszą młodzieżą, indywidualnie wyznaczane przerwy oraz perspektywa likwidacji szkoły tworzą szczególne warunki. Nie należy zakładać, że identyczne odpowiedzi uzyskano by w małej szkole osiedlowej, w placówce wiejskiej albo w szkole pracującej tylko na jedną zmianę. Kontekst pomaga zrozumieć wynik i wyznacza granice jego przenoszenia.

Kogo obejmuje badana grupa

Osiemnaścioro dzieci z jednej klasy oraz ich rodzice tworzą grupę, w której można porównywać wypowiedzi pochodzące z tego samego środowiska szkolnego. Taki dobór ułatwia analizę codziennych doświadczeń: uczniowie korzystają z podobnej organizacji lekcji i tej samej świetlicy. Jednocześnie liczebność oraz lokalny charakter badania nie pozwalają traktować uzyskanych proporcji jako obrazu wszystkich rodzin pracujących zawodowo.

Jedna brakująca ankieta ojca także ma znaczenie interpretacyjne. Nieobecność odpowiedzi nie jest tylko pustym miejscem w tabeli. Wynika z innego miejsca zamieszkania i sporadycznego kontaktu z rodziną, a więc dotyczy sytuacji odmiennej od pozostałych. Badacz powinien zachować informację o braku, zamiast uzupełniać go przypuszczeniem lub mechanicznie zmniejszać widoczność tej rodziny.

Jak ostrożnie czytać rezultat

Teza o większej samodzielności dzieci rodziców pracujących wymaga rozdzielenia kilku zjawisk. Samodzielność może oznaczać wykonywanie obowiązków odpowiednich do wieku, radzenie sobie w świetlicy albo organizowanie prostych czynności bez stałej pomocy. Nie powinna jednak oznaczać pozostawienia dziecka bez wsparcia w sytuacji przekraczającej jego możliwości. Dlatego potrzebne jest zestawienie deklaracji rodziców z wypowiedziami dzieci oraz informacjami o organizacji opieki.

Wnioski z takiego badania najlepiej formułować jako opis badanej grupy. Można wskazać powtarzające się doświadczenia, różnice między odpowiedziami matek i ojców, sposób oceniania świetlicy oraz pragnienia dzieci dotyczące wspólnego czasu. Nie należy natomiast przypisywać pracy zawodowej każdej zauważonej cechy. Na relacje rodzinne oddziałują także warunki mieszkaniowe, stan zdrowia, temperament, wcześniejsze doświadczenia i styl komunikacji. Rozważne ograniczenie wniosku zwiększa jego wiarygodność.

Pojęcia potrzebują obserwowalnych wskaźników

Aby odpowiedzieć na pytanie o więź, trzeba ustalić, po czym będzie ona rozpoznawana. Mogą to być częstotliwość rozmów, wspólne czynności, gotowość dziecka do zwrócenia się z problemem i ocena dostępności rodzica. Sytuację materialną można opisać przez stabilność dochodów oraz możliwość pokrywania potrzeb, a wpływ świetlicy przez poczucie bezpieczeństwa, rodzaj zajęć i ocenę dziecka. Takie wskaźniki nie wyczerpują pojęć, lecz sprawiają, że pytanie staje się możliwe do zbadania.

Badanie przeprowadzone w jednym okresie przedstawia przekrój, nie zaś przebieg zmian. Odpowiedzi mogłyby wyglądać inaczej po zmianie pracy rodzica, rozpoczęciu nowego roku szkolnego lub reorganizacji świetlicy. Powtórzenie rozmów po kilku miesiącach pozwoliłoby sprawdzić, czy opisane doświadczenia są trwałe. W obecnym materiale warto zatem oddzielić to, co respondenci mówią o swojej sytuacji w danym momencie, od twierdzeń o długotrwałych następstwach zatrudnienia.

Przyjęte pytania układają się także w logiczną kolejność. Najpierw opisują warunki funkcjonowania rodziny, następnie dotyczą relacji, a na końcu instytucjonalnego wsparcia. Dzięki temu świetlica nie jest oceniana w oderwaniu od harmonogramu rodziców i potrzeb dziecka. Taki porządek ułatwia późniejsze łączenie odpowiedzi bez mieszania poziomu jednostki, rodziny i szkoły.

Oceń tę pracę
image_pdf

Rodzina jako środowisko wychowawcze

Rodzina ponosi podstawową odpowiedzialność za wychowanie dzieci, za ich karierę szkolną i przygotowanie do samodzielnego życia29. To właśnie w rodzinie dokonuje się podstawowy proces kształtowania pojęć moralnych dziecka, jego wrażliwości moralnej i społecznej. Cechy te mają duże znaczenie dla spełnienia zadań wychowawczych przez szkołę oraz inne placówki wychowawcze. Rola rodziny jako środowiska wychowawczego nie ogranicza się do wczesnych lat życia dziecka, trwa aż do osiągnięcia przezeń samodzielności, zdobycia wykształcenia i przysposobienia do zawodu. Bardzo dużego oparcia w rodzinie, wymaga okres dojrzewania, w którym życie psychiczne staje się bardzo intensywne i kształtuje się stosunek do zagadnień i własnego życia. Wielokrotnie zwracano uwagę, że wpływu rodziny na dziecko nie da się zastąpić przez żadne inne formy opieki. O sile oddziaływań rodziny decyduje bowiem podłoże emocjonalne, osobisty stosunek rodziców do dziecka [miłość do własnego dziecka] oraz zaufanie dziecka do rodziców. W realizację zadań wychowawczych oraz do ścisłego współdziałania z rodziną włączone jest środowisko nauczycielskie, które to posiada pełną świadomość wielkiej roli rodziny w rozwoju dziecka. Udział rodziców w życiu szkoły sprzyja temu, że staje się przyjazna dzieciom, a problemy wychowawcze nie urastają do rangi patologii.

Rodzice, będący dotychczas jedynymi osobami zaangażowanymi w kształtowanie przyszłości swych dzieci, obecnie dzielą tę odpowiedzialność ze szkołą:

  • rodzice są pierwszymi wychowawcami i nauczycielami dziecka i współpraca ze szkołą, uzgadnianie stanowisk leży w ich interesie,
  • rodzicom zależy na jak najlepszym rozwoju dziecka i ponoszą za nie odpowiedzialność,
  • wszelkie patologie, uzależnienia, agresja wymagają ścisłej współpracy szkoły i domu.

Proces budowania współpracy między rodziną a szkołą wymaga jednak lepszego zrozumienia wzajemnych relacji i ról pełnionych przez jego uczestników.

Odpowiedzialność za edukację i wychowanie dziecka, w sposób naturalny i niezbywalny przynależna jest rodzicom jednak kluczem do idealnej sytuacji jest wzajemne poszanowanie praw i poczucie odpowiedzialności.

Potrzeba otoczenia dziecka szczególną opieką prawną wyrażona została w naszym kraju poprzez Konwencję Praw Dziecka, która stanowi:

  • we wszystkich działaniach dotyczących dziecka należy kierować się zasadą jego dobra;
  • dziecko jest istotą ludzką, wymagającą poszanowania jej tożsamości, godności i prywatności.

Dziecko ma prawo:

  • do życia;
  • do swobody myśli i sumienia;
  • do wyrażania własnych poglądów;
  • do znajomości własnych praw;
  • do wolności od wszelkiego rodzaju przemocy fizycznej i psychicznej;
  • do ochrony zdrowia, wypoczynku i czasu wolnego;
  • do informacji;
  • do tożsamości narodowej;
  • do korzystania z dóbr kultury;
  • do prywatności.

Zmieniają się zatem nastawienia społeczne w stosunku do dzieci.

Dziecko po okresie uprzedmiotowienia i całkowitego podporządkowania się dorosłym, nareszcie jest spostrzegane jako podmiot procesu wychowania i pełnoprawny partner w życiu.

Do dziś jednak, jakże często zaniedbywane są zarówno obowiązki rodziców, jak i naruszane prawa dziecka. W przeważającej ilości przypadków, powyższe, wynikają z dysfunkcjonalności wychowawczej rodziny .

Dysfunkcjonalny – w języku polskim „nieprzystosowany, niedostosowany do potrzeb, celów, zwłaszcza ludzkich, społecznych”30. W przeniesieniu tego pojęcia na rodzinę – jest to rodzina, która nie spełnia już swoich naturalnych funkcji, a przecież funkcja rodzicielska łączy się ściśle z funkcją opiekuńczą i wychowawczą. Cechą środowiska rodzinnego jest to , iż jego funkcje stanowią ograniczoną całość, złożoną i jednolitą, oraz nie są i nie mogą być realizowane oddzielnie.

Pojmując rodzinę jako całość, jako integralny i niezależny byt, trzeba przyjąć, iż jakiekolwiek zaburzenie, utrudniające realizację którejś z podstawowych funkcji, może powodować przejściową lub dłuższą niewydolność ogólnego jej funkcjonowania czyli dysfunkcjonalność. Współzależność między prawidłowym pełnieniem jednej nawet funkcji przez rodzinę, a wydolnością całej rodziny jest faktem potwierdzonym przez badania. Zaistnienie dysfunkcji w rodzinie jest następstwem wielu sytuacji, które niszczą i zakłócają prawidłowe funkcjonowanie rodziny prowadząc do zjawiska patologii: alkoholizm, prostytucja, narkomania, przemoc. Maria Łopatkowa określa rodzinę patologiczną jako taką, w której oboje lub jedno z rodziców jest alkoholikiem, przestępcą lub trudni się nierządem31. Inne przypadki zalicza do kategorii rodzin zagrożonych. Wśród typologii rodzin znajdują się:

  • rodziny wzorowe wychowawczo,
  • rodziny normalne,
  • rodziny jeszcze wydolne,
  • rodziny niewydolne,
  • rodziny patologiczne.

W świetle tego podziału do rodzin dysfunkcjonalnych będą należały rodziny niewydolne i rodziny patologiczne. Stosując się do powyższego podziału widzimy, iż pojęcie rodzin dysfunkcjonalnych jest pojęciem szerszym od pojęcia rodzin patologicznych i określa: rodziny zdezorganizowane, rodziny zdezintegrowane, rodziny problemowe, rodziny dysharmonijne, rodziny negatywne, złe środowiska rodzinne, rodziny patologiczne. W każdej z tych rodzin zróżnicowanie możliwości wychowawczych jest bardzo duże wynikające z wielu przyczyn. Najbardziej trudne są sytuacje wiążące się z alkoholizmem, prostytucją, przestępczością, wiążące się z rozbiciem lub rozprzężeniem rodziny; wymagają bowiem szczególnych form opieki nad dzieckiem. Nawet jednak w rodzinach pełnych obserwujemy niewydolność wychowawczą wynikającą z:

  • trudnej sytuacji materialno-bytowej,
  • niedostatecznego nadzoru nad dziećmi (praca obojga rodziców),
  • niskiego poziomu wykształcenia rodziców,
  • dużej liczby dzieci w rodzinie,
  • złych warunków mieszkaniowych.

Badania rodzin dysfunkcjonalnych ujawniły następujące braki:

  • w rodzinie dysfunkcjonalnej potrzeby biologiczne dziecka nie są zaspokajane w sposób wystarczający,
  • rodzina dysfunkcjonalna nie zaspokaja potrzeb poznawczych: pomoc w nauce, zdobywaniu wiedzy,
  • nie są zaspokajane w sposób wystarczający potrzeby psychiczne tj. akceptacji, współdziałania, bezpieczeństwa, szacunku i dostatku,
  • zaniedbywane są potrzeby społeczno kulturalne, estetyczne.

Wychowanie dokonuje się w rytmie zwykłego dnia

Rodzina oddziałuje na dziecko nie tylko wtedy, gdy dorosły formułuje zakaz, nakaz albo wyjaśnia zasadę. Równie ważne są codzienne sytuacje: sposób prowadzenia rozmowy, reagowanie na pomyłkę, dzielenie się pracą i rozwiązywanie sporu. Dziecko obserwuje, czy domownicy słuchają się nawzajem, jak mówią o innych ludziach oraz czy ustalone reguły dotyczą wszystkich. Właśnie ta powtarzalność sprawia, że dom staje się środowiskiem wychowawczym przez cały czas.

Znaczenie ma zgodność między słowami a praktyką. Trudno uczyć szacunku, jeśli dziecko regularnie słyszy poniżające komentarze. Trudno wymagać odpowiedzialności, kiedy dorośli nie dotrzymują własnych obietnic. Pozytywny przykład nie oznacza bezbłędności. Rodzic, który potrafi przyznać się do pomyłki, przeprosić i naprawić jej skutki, pokazuje dziecku ważny sposób radzenia sobie z odpowiedzialnością.

Szkoła widzi dziecko wśród rówieśników i w sytuacjach zadaniowych, rodzina zna je z relacji osobistych oraz z czasu poza lekcjami. Te dwa obrazy mogą się różnić, lecz nie muszą sobie przeczyć. Dziecko spokojne w domu może doświadczać napięcia w klasie, a uczeń aktywny na lekcji może po powrocie potrzebować wyciszenia. Wymiana konkretnych obserwacji pomaga ustalić, w jakich warunkach pojawia się trudność i co sprzyja jej ograniczeniu.

Współdziałanie nie oznacza przekazania szkole całej odpowiedzialności za wychowanie ani podporządkowania rodziny każdej ocenie instytucji. Potrzebny jest jasny podział: nauczyciel odpowiada za organizację procesu edukacyjnego i bezpieczeństwo w szkole, rodzice za opiekę oraz decyzje dotyczące życia dziecka, a obie strony powinny uzgadniać działania w sprawach wspólnych. Punktem odniesienia pozostaje dobro dziecka, a nie wygoda jednej ze stron.

Prawo dziecka w domowej praktyce

Podmiotowe traktowanie dziecka można rozpoznać po drobnych działaniach. Dorosły wyjaśnia powód decyzji, pozwala wypowiedzieć zdanie i nie ujawnia bez potrzeby prywatnych informacji. Wysłuchanie dziecka nie oznacza, że to ono podejmuje każdą decyzję. Zakres wpływu powinien odpowiadać wiekowi, a odpowiedzialność za bezpieczeństwo nadal spoczywa na dorosłym. Ważne jest jednak, by granica była uzasadniona i komunikowana bez przemocy.

Rodzinne trudności tworzą ciągłość, a nie prosty podział na domy prawidłowe i całkowicie niewydolne. Przejściowy kryzys finansowy, choroba albo przeciążenie obowiązkami mogą osłabić wykonywanie jednej funkcji, choć więzi pozostają silne. Rozpoznanie konkretnego braku pozwala dobrać pomoc, która wzmacnia rodzinę zamiast ją etykietować. Niekiedy potrzebna jest organizacja opieki po lekcjach, innym razem wsparcie materialne, konsultacja specjalisty lub ochrona przed przemocą.

Trwałą ochronę tworzy także klimat, w którym wolno powiedzieć o problemie. Dziecko powinno mieć pewność, że ujawnienie lęku, konfliktu lub niepowodzenia nie spowoduje ośmieszenia. Rodzic nie musi od razu znać rozwiązania. Pierwszym zadaniem jest spokojne przyjęcie informacji, a dopiero potem ustalenie, czy wystarczy rozmowa w domu, czy potrzebna będzie pomoc szkoły albo specjalisty.

Przypisy

  1. R.Wroczyński, Wychowanie poza szkołą, PWS, Warszawa 1968. ↩
  2. W.Kopaliński, Słownik wyrazów obcych i zwrotów obcojęzycznych, „Muza” S.A., Warszawa 2000. ↩
  3. M. Łopatkowa, Pedagogika serca, WSiP, Warszawa 1992. ↩
Oceń tę pracę
image_pdf