Prace magisterskie i licencjackie z pedagogiki

• praca zawodowa obojga rodziców,
• konieczność łączenia ról małżeńskich i macierzyńskich z zawodowymi,
• przeciążenie żony-matki pracą w domu i poza domem,
• ustawiczne kształcenie się obojga rodziców.

Badania środowiska rodzinnego wykazują, że w „większości rodzin zachodzi konieczność jednoczesnego „tworzenia” domu i potwierdzanie swojej pozycji w zawodzie, co często jest przyczyną dezorganizacji życia rodzinnego”²³.

Matka, poświęcając się dla domu i dzieci, może czuć się rozgoryczona dostrzegając swoją „przegraną” na polu zawodowym. Z drugiej strony wyniki licznych badań zwracają uwagę na fakt, że rodzina pełni najistotniejsza funkcję w całym systemie wychowania, natomiast wszelkie placówki (przedszkola, szkoły świetlice itp.) są dopełnieniem tego, co zostało zapoczątkowane w rodzinie.

Dla prawidłowo funkcjonujących środowisk rodzinnych charakterystyczne są bowiem następujące zjawiska²⁴:

• długotrwałe i systematyczne oddziaływanie z dużym stopniem stałości zachowań,
• intymne, polegające na zaufaniu, stosunki w relacji dorośli – dzieci,
• silne więzi emocjonalne i raczej łagodne wpływanie na zachowanie dziecka,
• zindywidualizowany charakter działań dorosłych w stosunku do każdego dziecka,
• obecność dzieci w różnym wieku,
• bogactwo i różnorodność pozytywnych zachowań naturalnych.

Praca zawodowa kobiet powoduje ograniczenie czasu na organizację życia domowego i jednocześnie może powodować obniżenie jakości wykonywanej przez nią pracy zawodowej.

Zwraca się także uwagę na duże utrudnienie w realizacji funkcji opiekuńczo-wychowawczej. Wychowanie dzieci jest we współczesnym świecie istotnym problemem, „waga tego problemu wynika nie tylko z zadań wychowawczych, z faktu, że należy przygotować do życia ludzi, którzy będą decydować o wielu sprawach jako dorośli, ale problemy wychowania wynikają także z tego, że brak nam jasno nakreślonych wzorów człowieka teraźniejszego, a tym bardziej brak wyobrażeń o tym jaki powinien być człowiek w przyszłości. Nie jest więc sprawą łatwą wychowanie dzieci wobec pracy matek, w sytuacji, która przysparza wiele kłopotów o charakterze ekonomicznym, w sytuacji powszechnej dążności do zaspokojenia potrzeb materialnych jako potrzeb dominujących”²⁵.

W reakcjach dotyczących wpływu pracy zawodowej kobiet na realizacje zadań domowo-rodzinnych, wyodrębnia się kilka różnych stanowisk.

„Przedstawiciele najbardziej skrajnego i jednocześnie zanikającego stanowiska prezentują pogląd, że zarówno praca zawodowa, jak i obowiązki domowe przeszkadzają kobiecie w normalnym, prawidłowym funkcjonowaniu w jednej i drugiej roli”²⁶. Zwraca się uwagę na fakt, że praca zawodowa nie zostawia dostatecznej ilości czasu na obowiązki domowe oraz wychowanie dzieci.

Rodzice, a w szczególności matki, obarczone 8-godzinną praca, praca w gospodarstwie domowym, nie mają zbyt wiele czasu na poświęcenie go dzieciom. Sprawa przygotowania potomstwa do pełnienia przyszłych ról, realizowana jest w niepełny, niewystarczający sposób.

Wynikałoby z tego, że kobieta niepracująca zawodowo uzyskuje lepsze efekty zarówno w prowadzeniu gospodarstwa domowego jak i w wychowywaniu dzieci. Tymczasem wyniki badań wskazują, iż niektóre rodzaje pracy zawodowej mogą sprzyjać wychowaniu dzieci i umożliwiać kobiecie prawidłową organizację życia rodzinnego.

Inni badacze podkreślają, że gdy dzieci są małe lub gdy jest ich kilkoro, wówczas wydaje się nie pomagać nawet dobra organizacja życia domowego.

W kolejnym, wyraźnie dominującym stanowisku zwraca się uwagę na fakt, że posiadanie dzieci stanowi czynnik dopingujący do pracy oraz do podnoszenia swoich kwalifikacji.

Z dużymi trudnościami muszą uporać się kobiety samotnie wychowujące dzieci nie mogące liczyć ani na pomoc męża ani na pomoc rodziny. Kłopoty wynikają wówczas z braku opieki nad dzieckiem w czasie pracy, ze zorganizowaniem opieki w przypadku choroby dziecka lub odprowadzaniem go do przedszkola lub szkoły. Kobiety te wskazują, że w przypadku tego typu trudności radziły sobie dzięki pracy zmianowej, dużemu usamodzielnieniu dzieci, podziale obowiązków w rodzinie lub odwożeniu dzieci do krewnych lub zostawianiu u sąsiadów.

Na uwagę zasługuje tutaj fakt, że dzieci muszą się bardzo szybko usamodzielniać. Oznacza to szybkie dojrzewanie i wyrabianie odpowiedzialności a także samodzielne powroty do domu ze szkoły i niepokój matki o to, co robi dziecko.

Usamodzielnienie oznacza także często gorsze wyniki w nauce, ponieważ nie ma kto dopilnować odrabiania lekcji oraz długotrwałe przebywanie na podwórku. Wszystko to wpływa na kształtowanie psychiki dziecka a zatem później dorosłego człowieka.

Ważną rolę w życiu dzieci odgrywają również ojcowie. Zapracowani, starający się zapewnić rodzinie odpowiednie warunki materialne nie mają czasu ani ochoty, aby pobyć z dzieckiem, pobawić się czy też pójść na spacer.

W konsekwencji dzieci nie maja odpowiedniego wzorca zachowań, które mogłyby naśladować.

Dziecko uczy się głównie poprzez obserwację zachowania osób najbliższych, a więc rodziców. Syn uczy się więc od ojca pełnienia w przyszłości roli ojca i męża. Stała jego nieobecność w życiu dziecka może prowadzić do konfliktu między potrzebą identyfikacji a niemożnością jej spełnienia. Konflikt i stałe poczucie napięcia ujawnić się może pod postacią różnego typu zaburzeń zachowania.

Ojciec jest także bardzo ważną postacią dla córki. Jest pierwszym mężczyzną w jej życiu. Obserwując relacje ojciec-matka, dziewczynka dowiaduje się, jakich zachowań może oczekiwać w przyszłości od swojego męża. Z zachowania rodziców czerpie także informacje, kształtujące oczekiwania dotyczące przyszłego życia.

Wspólne przebywanie na co dzień od najwcześniejszych dni wyznacza także późniejsze relacje między rodzicami a dziećmi.

Praca zawodowa obojga rodziców sprawia, że często liczne obowiązki domowe wykonywane są szybciej oraz poświęca się na nie mniej czasu przy wzmożonym wysiłku wszystkich domowników, także dzieci. Sprzyja to demokratyzacji życia rodzinnego, kształtowania rodziny egalitarnej.

„Z badań przeprowadzonych przez CBOS wynika, że dzieci najczęściej wyręczają mamy w opiekowaniu się zwierzętami (39 %), wynoszą śmieci (34 %), czasem sprzątają (30 %). Gorzej jest ze zmywaniem naczyń (25 %) czy praniem (18 %). Mężowie natomiast częściej załatwiają sprawy urzędowe – 47 % spośród nich, zlecają usługi – 53 %. Z sondażu CBOS wynika także, że kobiety pracujące, równie aktywnie uczestniczą w wypełnianiu obowiązków domowych jak te, które nie pracują. Częściej załatwiają sprawy urzędowe oraz odrabiają lekcje z dziećmi”²⁷. W większości kobiety pracujące świadome są wpływu ich aktywności zawodowej na życie rodzinne. „Największy odsetek badanych sądzi, że przynosi to więcej korzyści niż strat (36%). Ponad 1/4 kobiet wyraża przekonanie, iż zyski i straty wynikające z wykonywania przez nie pracy poza domem, wzajemnie się równoważą. O tym, że pracę zawodową można w sposób niemal bezkonfliktowy połączyć z życiem rodzinnym, przekonane są przede wszystkim kobiety młode – uczennice i studentki. Dojrzałe kobiety – żony i matki – okazują większy sceptycyzm”²⁸.

Praca zawodowa rodziców, zwłaszcza matki jest jednym z głównych czynników ograniczający czas poświęcony na wyłączne zajęcie się dziećmi. Konieczność wykonywania prac w gospodarstwie domowym – przygotowanie obiadu, sprzątanie itp. sprawia, że pozostaje niewiele czasu dla dziecka. Rzadko bowiem zdarza się, że matka wykonując niezbędne prace w domu wykorzystuje ten czas na rozmowy z dzieckiem, rozwijanie jego zainteresowań i zamiłowań. Często rodzice mówiąc o czasie poświęconym dzieciom, mają na myśli jedynie czas związany z przygotowaniem im posiłku, praniem, czy cerowaniem dziecięcej odzieży. Krótki jest więc czas poświęcony wyłącznie dzieciom, bez jednoczesnego zajmowania się innymi zajęciami.

Na rodzicach spoczywa także dopilnowanie realizacji obowiązku szkolnego, a szkoła przyjmuje w zasadzie cały ciężar nauczania. Zadaniem rodziców jest zachęcanie dzieci do nauki, pomoc w trudnościach, zainteresowanie ich sprawami szkolnymi. Jak wynika z badań sprawy te są przedmiotem ich stałej troski.

Rodzice poza czynnościami opiekuńczymi interesują się problemami swoich dzieci, rozmawiają na tematy związane ze szkołą, z wynikami w nauce, opowiadają o swojej pracy.

Praca zawodowa rodziców jest także wyznacznikiem postaw i zachowań dzieci, systemu stosowanych przez nie ocen, wyznawanych wartości i preferowanych celów. Wpływa także na rodzaj i intensywność więzi uczuciowych w rodzinie oraz układ stosunków między rodzicami a dziećmi.

Względna stabilizacja finansowa, która uzyskuje rodzina dzięki pracy, umożliwia zaspokajanie podstawowych potrzeb dzieci (żywieniowych, związanych z nauką itp.), czy aspiracji realizowanych poza szkołą – rozwijanie uzdolnień i zainteresowań.

Podkreślić należy, że praca zawodowa rodziców ogranicza czas kontaktów z dziećmi i możliwość współdziałania z nimi, przy źle zorganizowanym życiu rodzinnym może wpływać negatywnie na stopień zaspokajania potrzeb szczególnie tych psychicznych.

Wiemy, iż rodzina jest jedną z podstawowych grup społecznych wpływających w największej mierze na ukształtowanie osobowości jednostki i jej zachowaniu w określonych warunkach społecznych. Istnienie rodziny związane jest bardzo wyraźnie z istnieniem społeczeństwa, a więc niezależnie od ustroju społecznego, rodzina jest komórką zaspakajającą podstawowe potrzeby swych członków ¹⁷. Rodzina wychowując dzieci ma przygotować je do uczestnictwa w życiu społecznym, ale również przekazać dziecku i pomagać w pierwszych ważnych momentach w życiu np. szkole ¹⁸.

Z chwilą rozpoczęcia nauki w szkole dziecko wkracza w nowy świat zadań oraz układ stosunków społecznych odmiennych od tych, które istniały w rodzinie dziecko wkracza wówczas w mury szkolne z całym bagażem dotychczasowych doświadczeń, nawyków i umiejętności, a jednocześnie ze wszystkimi odchyleniami od normy rozwojowej i deformacjami postaw społecznych, które wyniosło z okresu przedszkolnego i które od pierwszych chwil zaczynają ważyć zarówno na jego postępach w nauce jak i na zachowaniu się na terenie szkoły.

Rozpoczęcie nauki w szkole oznacza dla dziecka częściowe oddzielenie się od środowiska rodzinnego i separację od najbliższych osób z którymi dziecko przebywało. Sposób w jaki dziecko znosi taką separację zależy w dużej mierze od: wieku życia, poziomu ogólnego rozwoju, przede wszystkim rozwoju emocjonalno – uczuciowego, dotychczasowego systemu wychowawczego i rodzaju więzi jaka została wytworzona między dzieckiem a rodzicami.

Powodzenia i niepowodzenia szkolne można najogólniej podzielić na dydak­tyczne i wychowawcze, aczkolwiek najczęściej występują one łącznie¹⁹. Niedostateczna ocena jest najbardziej drastyczną oznaką i skutkiem niepowodzeń dydaktycznych, które stopniowo narastały i ujawniały się najpierw w niepozornych trudnościach ucznia w nauce. Pierwszymi ich symptomami są zwykle niewielkie jeszcze, ale narastające luki w wiadomoś­ciach, kłopoty w wykonywaniu zadań i za mała sprawność działania. Ujawniają się one zwykle wcześnie, w klasach początkowych, a ich przyczyny sięgają wieku przedszkolnego. Brak sukcesów i niepowodzenia dydaktyczne wpływają demobilizująco na dalszą naukę, mogą wywołać frustrację i pogarszać stan zdrowia, a najczęściej prowadzą również do trudności wychowawczych, dając w rezultacie zjawisko ogólnych niepowodzeń szkol­nych.

W klasach początkowych trudności związane z nauką mogą się przeja­wiać w czytaniu (dysleksja), pisaniu (dysgrafia), mówieniu, rozumieniu tekstu, liczeniu itd., a ich źródła tkwią w różnorodnych czynnikach. Przyczynami trudności mogą więc być zaburzenia parcjalne i fragmenta­ryczne opóźnienia rozwojowe, ogólne opóźnienie dojrzałości szkolnej lub obniżony poziom inteligencji. Prowadzić to może do zakłócenia percepcji wzrokowej, powikłań w analizie słuchowej lub zaburzenia funkcji rucho­wych. Tego rodzaju deficyty sprawiają, że dzieci popełniają dużo błędów, zapominają o pisaniu znaków diaktrycznych i interpunkcyjnych, mylą litery i wyrazy o zbliżonych kształtach, mają trudności w kształtowaniu pojęć liczbowych i rozwiązywaniu zadań matematycznych, występuje u nich niezręczność manualna, z czym wiąże się brzydkie i nierówne pismo, kleksy, plamy w zeszycie itd. Większość tych nie domagań jest natury biopsychicznej, wynika z obniżonej sprawności intelektualnej, zaburzeń w funkcjonowaniu receptorów i narządów ruchu. Mogą one być skutkami braków wrodzonych lub nabytych w wyniku przewlekłych schorzeń, wypadków i innych zdarzeń losowych. Ale przyczyny niepowodzeń mogą też być natury społecznej²⁰.

Pierwsze trudności w nauce bywają niejednokrotnie przez rodziców lekceważone. Lekceważenie to może być skutkiem ogólnie obojętnej postawy wobec dziecka, lecz może także wypływać z trudności obiektywnej oceny jego osiągnięć i możliwości.

Ogólna obojętność, brak zainteresowania sprawami szkolnymi dziecka, a więc także jego trudnościami bywają spowodowane różnymi przyczynami. Niejednokrotnie wiążą się z ciężką sytuacją rodziny, zapracowaniem rodziców lub samotnej matki, z panującym w rodzie przekonaniem, że nauka nie jest w życiu aż tak potrzebna. Czasem są efektem zbyt wyłączonego za absorwowania rodziców własnymi problemami (najczęściej w związku z konfliktami uczuciowymi, rozkładem rodziny, sprawami rozwodowymi), wobec których problemy szkolne dziecka schodzą na dalszy plan. W rezultacie dziecko idzie do szkoły osamotnione, jego wysiłkom nie tylko nie towarzyszy zachęta i życzliwość, lecz nawet najbardziej elementarne zainteresowań najbliższych osób. Nieprawidłowe zachowanie rodziców na trudności i niepowodzenia szkolne są istotnym wtórnym czynnikiem patogennym zaburzającym dalszy rozwój dziecka i jego stosunek do szkoły²¹.

Trudne warunki materialne rodziny, niski poziom świado­mości wychowawczej rodziców, pijaństwo, rozbicie rodziny, niedbałość o dziecko i jego wychowanie, ujemne wpływy otoczenia itd. to czynniki odbijające swe piętno na psychice dziecka, na jego motywacji do nauki, na jego zachowaniu. Dziecko staje się wtedy zalęknione, niezrównoważone, agresywne, przeżywa strach i uczucie zagrożenia, stresy i kompleksy. Taki stan psychiczny nie sprzyja nauce, powoduje trudności w mówieniu, czytaniu, pisaniu, liczeniu, a później również w innych dziedzinach.

Wreszcie poważnym źródłem niepowodzeń szkolnych może być szkoła, z jej warunkami lokalowymi, wyposażeniem, programami szkolnymi, pod­ręcznikami, nauczycielami, stosowanymi metodami nauczania i wychowa­nia itd. Szczególnie ważna jest tu pozycja nauczyciela. Trudno się dziwić, jeśli nawet przeciętnie zdolny uczeń, pozbawiony w domu podstawowej opieki i jednocześnie nie znajdujący zrozumienia w szkole, będzie napotykał coraz większe trudności w nauce i sprawiał kłopoty wychowawcze. Najczęściej przyczyny powodujące niepowodzenia szkolne mają charakter sprzężony, stanowią splot różnych uwarunkowań; ujawniając się najpierw w nauce, przerzucają się najczęściej na zachowanie lub odwrotnie – obejmując zacho­wanie, przenoszą się na naukę.

Dlatego sprawą niezmiernie istotną jest przeciwdziałanie niepowodze­niom szkolnym. Sprowadza się ono głównie do:

• profilaktyki,
• diagnozy pedagogicznej,
• terapii pedagogicznej.

Profilaktyka polega na zapobieganiu ewentualnym niepowodzeniom. W obecnych warunkach, kiedy przedszkole jest powszechne dla dzieci sześcio­letnich, właśnie jemu przypadają poważne zadania w zakresie działań profilaktycznych. Nauczyciel bacznie obserwuje dzieci, ich rozwój intelek­tualny i społeczno-moralny, a w razie potrzeby szuka pomocy w poradni wychowawczo-zawodowej, śledzi przebieg rozwoju dojrzałości szkolnej i na tej podstawie ustala diagnozę, rozumianą jako opinię o stanie fizyczno­-zdrowotnym, intelektualnym i społeczno-moralnym dziecka. Szczególnie wnikliwie obserwuje dzieci wzbudzające podejrzenie o jakieś braki i odno­towuje swoje uwagi w karcie obserwacyjnej. Stara się rozpoznać nie tylko objawy, ale i przyczyny tych braków. Tego rodzaju rozpoznanie staje się podstawą do stosowania odpowiednich zabiegów, zmierzających do usunię­cia lub ograniczenia przyczyn i skutków zauważonych braków. W zależności od postawionej diagnozy nauczyciel podejmuje określone działania terapeu­tyczne, nakłaniając do współpracy rodziców. Stosuje więc zabiegi stymula­cyjno-kompensacyjne i korektywne.

Nauczyciel przyjmujący dziecko z przedszkola do klasy pierwszej zapo­znaje się z diagnozą, w której powinien być wyraźnie określony stan rozwoju dziecka, ewentualne środki terapeutyczne stosowane w przedszkolu, skutki tych zabiegów oraz propozycje dotyczące postępowania terapeutycznego, które powinna kontynuować szkoła. Nauczyciel nie może jednak zapominać o stymulowaniu rozwoju całego zespołu, w tym także uczniów najzdolniej­szych. Dlatego powinien wprowadzać takie formy i metody pracy, które służyłyby zapobieganiu ewentualnym trudnościom w nauce, ich ujawnianiu i przezwyciężaniu, a jednocześnie stymulowaniu rozwoju wszystkich uczniów. Celowe jest więc prowadzenie indywidualnej i zespołowej pracy, korektywno-wyrównawczej, realizowanie dodatkowych godzin pracy z ucz­niami mającymi trudności z opanowaniem określonych przedmiotów lub partii materiału, prowadzenie nauczania zróżnicowanego w zakresie niektó­rych przedmiotów lub tylko pewnych tematów, przydzielanie dodatkowych zadań uczniom wybitnie zdolnym i angażowanie ich do pracy w kołach zainteresowań, racjonalne obciążanie przemyślaną i ewentualnie różnico­waną pracą domową.

Zapobieganiu niepowodzeniom, ich likwidowaniu i podnoszeniu efek­tywności pracy szkolnej dobrze służą różnorodne koncepcje unowocześnie­nia procesu dydaktycznego przez:

• problemowe konstruowanie jego toku w zastosowaniu do pracy indywidualnej, zespołowej i zbiorowej,
• aktywizowanie uczniów metodami pobudzającymi ich do działania i przeżywania treści kształcenia,
• stosowanie technicznych środków dydaktycznych,
• najbardziej właściwy i atrakcyjny dobór metod pracy pedagogicznej, adekwatny do celów, zadań dydaktycznych, przedmiotów nauczania, wieku uczniów i możliwości materialnych szkoły,
• rozbudzanie silnych i trwałych motywów uczenia się,
• właściwą organizację pracy domowej, pracy pozalekcyjnej i działal­ności organizacji uczniowskich, wspomagających pracę lekcyjną²².

Niepowodzenia w nauce przede wszystkim wiążą się z sytuacją rodzinną. W tej rodzinie, w której panuje miłość, dziecko daje sobie radę z nowymi problemami, jakie otwiera przed nim „nowy świat”, którym jest szkoła. Natomiast w rodzinie, w której panuje bezład, dziecko trudniej znosi narastające trudności. Dlatego powinniśmy pomagać dzieciom w ich ważnych momentach. W wychowaniu nie wolno dążyć do podciągania wszystkich do jednego poziomu. Raczej należy dążyć do tego, aby zapewnić każdej jednostce tak daleko posunięty rozwój jej sił, do jakiego ona jest zdolna i tak szeroki zakres wykształcenia, jaki może zdobyć.

Opieka rodziców nad potomstwem, towarzysząca człowiekowi jako gatunkowi od zarania dziejów uwarunkowana była obyczajowo, kulturowo i prawnie, co prowadziło do zróżnicowania postaw rodziców wobec własnych dzieci.

Rozwój teoretycznych rozważań i praktyki opiekuńczej spowodował pojawienie się wielu definicji pojęcia „opieka nad dzieckiem”, które w miarę upływu czasu poszerzało swój zakres znaczeniowy.

Poniżej przedstawione zostaną niektóre z tych definicji.

I tak w 1954 r. Franciszek Pawula użył terminu „opieka nad dzieckiem” do określenia instytucji i czynności, w których celem było zapewnienie dzieciom warunków sprzyjających optymalnemu rozwojowi fizycznemu i umysłowemu, od momentu urodzenia do okresu osiągnięcia dojrzałości.

Niestety autor ten w swojej definicji pominął opiekuńcze możliwości tkwiące w środowisku szkolnym.

Już w 1972 r. termin ten został zinterpretowany nieco inaczej przez Mariana Balcerka. Przedstawił on „opiekę nad dzieckiem” jako „działalność mającą na celu zabezpieczenie warunków prawidłowego rozwoju i wychowania ogółowi dzieci i młodzieży bez względu na ich pochodzenie, stan rodzinny i środowiska, w sytuacjach społecznego i indywidualnego zagrożenia, jakie mogą wystąpić zarówno w najbliższym otoczeniu dziecka, to jest w rodzinie, jak i w szkole”¹¹.

Wprowadzenie przez niego nowego elementu – szkoły – poszerzyło zakres znaczeniowy pojęcia „opieki”.

W późniejszych opracowaniach spotyka się jeszcze bardziej precyzyjne interpretacje tego terminu. Zwiększenie się jego zakresu treści wynika z coraz szerszego rozumienia sytuacji i różnorodnych zagrożeń oraz zaawansowania badań nad ich postaciami.

Wydaje się, że dla uściślenia treści jaką ma „opieka nad dzieckiem” warto przybliżyć charakter działań z jakimi wiąże się ta opieka i na jakich działaniach polega.

„Opieka nad dzieckiem oznacza:

• ochronę zdrowia dziecka,
• wychowanie i nauczanie,
• system zabezpieczenia społecznego przed różnorodnymi zagrożeniami,
• działalność socjalną zakładów opiekuńczych i zakładów pracy”¹².

Współcześnie, przyjmuje się jako rzecz naturalną funkcjonowanie systemu opieki publicznej i prawo do bezpieczeństwa socjalnego oraz opieki niezbędnej dla prawidłowego rozwoju jednostki. Historia pokazuje nam jak wiele na tym polu zrobiono, natomiast współczesna praktyka świadczy o dalszym intensywnym rozwoju i doskonaleniu istniejących systemów.

„Opieka przestaje być aktem łaski, czy dobrej woli jednostki, grup czy organizacji społecznych, lecz staje się niezbywalnym prawem każdej jednostki ludzkiej. Tworzonym przez państwo systemom opieki towarzyszy jednak zanik poczucia indywidualnej odpowiedzialności członków społeczeństwa na losy drugiego człowieka. Dzieje się tak nie tylko w sferze opieki społecznej, ale także coraz częściej w stosunku do ludzi bliskich, połączonych więzami krwi, a nawet do własnych dzieci”¹³. Tworzy się mit wszechstronnej opieki społecznej, która niejako zdejmuje z członków społeczeństwa indywidualną odpowiedzialność za los drugiego człowieka będącego w potrzebie, a także za los własnego dziecka.

„Nabierając cech administracyjno – biurokratycznych instytucje opieki narażone są na odhumanizowanie i utratę tak istotnego w opiece, osobowego, indywidualnego stosunku do podopiecznego”¹⁴.

Historia opieki nad dzieckiem ukazuje nam, że prawne zapewnienie materialnych warunków egzystencji i rozwoju podopiecznego przez państwo nie wystarcza. Musi mu towarzyszyć więź dziecka z opiekunem zbliżona do więzi rodzinnej przez duże zaangażowanie emocjonalne. Brak takiej więzi może prowadzić do choroby sierocej oraz zaburzeń w rozwoju, a niekiedy także do dewiacji ujawniających się dopiero w wieku dorosłym.

Analizując zmianę polityki opiekuńczej państwa należy także zwrócić uwagę na zmiany związane z opieką nad dzieckiem dokonujące się we współczesnej rodzinie. Uwagę zwraca wzrost udziału obojga małżonków w pełnieniu zadań opiekuńczo-wychowawczych. Zmianie uległa także społeczna rola mężczyzny jako ojca współuczestniczącego i współodpowiedzialnego za socjalizację dzieci oraz zaspokajanie ich potrzeb psychospołecznych, a nie tyko bytowych.

Wzrosła także ranga i znaczenie instytucji wspomagających rodzinę w realizacji funkcji opiekuńczo-wychowawczych.

Powszechność zjawiska wspomagania rodziców w realizacji wzorów socjalizacji budzi duże zainteresowanie badaczy rodziny, odnośnie instytucji i osób, które pomagają w ich realizacji. Matki najczęściej korzystają z pomocy swoich rodziców oraz współmałżonka. W dalszej kolejności pomocni są sąsiedzi, rodzeństwo i inni krewni. Korzystają także z sieci placówek opiekuńczo-wychowawczych. Wiąże się to z koniecznością zapewnienia dzieciom stałej opieki oraz z nieumiejętnością zorganizowania właściwej opieki przez małżonków.

Sprawowanie opieki nad dzieckiem przez rodziców nie zawsze oznacza więc należyte poświęcenie mu czasu.

Jak wynika z badań przeprowadzonych przez CBOS w 1994 r., „co trzecia matka i 40 % ojców może pobawić się z dzieckiem lub poświęcić mu czas w innej formie (np. wspólny spacer) tylko w niedzielę, co piąty ojciec i 14 % matek deklaruje, że nigdy nie maja na to czasu”¹⁵.

Wyróżniamy 3 grupy procesów zachodzących w przebiegu rozwoju fizycznego:

• wzrastanie,
• różnicowanie,
• dojrzewanie.

WZRASTANIE – zmiany wielkości elementów morfologicznych, przewaga procesów anabolicznych nad katabolicznymi. Tu oceniamy wzrost, tempo wzrastania, rytm wzrastania wyrażony zmianami tempa w różnych okresach rozwoju.

RÓŻNICOWANIE – proces jakościowy i składa się z przebudowy struktury komórek i tkanek (cytohistiogeneza), grupowanie się tkanek w określone organy (organogeneza), wzajemne formowanie kształtów, proporcji (typogeneza).

DOJRZEWANIE – przebiega równolegle z dwoma poprzednimi i oznacza doskonalenie budowy i czynności oraz osiągnięcie max. sprawności.

Rozwój nie przebiega w jednakowym tempie i rytmie, wykazując w kolejnych okresach życia przyspieszenie lub zwolnienie wzrastania i różne natężenie procesów dojrzewania. Również poszczególny narządy i tkanki rozwijają się z właściwym dla nich tempem i rytmem.

Czynniki wpływające na rozwój dziecka:

Endogenne i egzogenne

Genetyczne (endogenne) – determinanty – zespół genów dziedzicznych po rodzicach. Genotyp – zespół informacji genetycznej zawartej w DNA w chromosomach. Kierują one procesami metabolicznymi, ich natężeniem, przebiegiem procesów różnicowania się dojrzewania tkanek i narządów. Konstytucja psychiczna a nawet skłonność do występowania chorób. Genetycznie silniejsze są dziewczynki bo mają XX.

Paragenetyczne – środowisko matczyne, wewnątrzmaciczne.

Środowiskowe – modyfikują one genetycznie zdeterminowany przebieg rozwoju. Zaliczamy tu:

• czynniki biogeograficzne (klimat, ukształtowanie terenu, zasoby mineralne i wodne, świat roślinny i zwierzęcy). W temperaturach umiarkowanych rozwój szybki, wahania szybkości wzrostu (na wiosnę szybciej), nabieranie masy ciała (największe w zimie) – najprawdopodobniej jest to mechanizm hormonalny,
• czynniki społeczno-ekonomiczne, kultura: czyli sytuacja rodzinna, zarobki, warunki mieszkaniowe, higieniczne, poziom wykształcenia, żywienie dziecka, aktywność ruchowa,
• czynniki psychiczne: zmiana środowiska dziecka, stresy (zaburzenia sekrecji hormonów),
• choroby przewlekłe.

Na rozwój psychiczny mają wpływ:

1) wyposażenie biologiczne organizmu,

2) własna aktywność dziecka,

3) czynniki środowiskowe,

4) wychowanie.

OKRES NIEMOWLĘCY (do 1 r ż.) – posiada odruchy: ssania, połykania, szukania, chwytny, Moro. Odruchy te zależą od czynności ośrodków podkorowych stopniowo niektóre z nich zanikają (Moro). Rozwój przebiega wg prawa głowowo – ogonowego czyli: gałki oczne, głowa, szyja, ręce, tułów nogi, ze stopniową pionizacją postawy ciała.

Zdolności motoryki małej czyli sięganie, chwytanie i manipulacja wg prawa proksymo – dystalnego: ruchy w stawach barkowych, stawy łokciowe, nadgarstkowe stawy śródpaliczkowe. Chwytanie łokciowo-dłoniowe (4-5 m ż.), chwytanie dłoniowe proste czyli zagarnianie (5-6), chwyt nożycowy, (7-8) chwyt pęsetkowy (9) Prawidłowy rozwój zależy od więzi emocjonalnej i stymulowania jego aktywności przez bodźce. Niemowlę ma wrodzone popędy, przede wszystkim ciekawość poznania, a pozbawione wrażeń wpatrzone tylko w sufit nie trenuje swego mózgu, nie rozwija się i zostaje w tyle w stosunku do swoich rówieśników.

OKRES PONIEMOWLĘCY (do 3 r ż.) – doskonalenie ruchowe – ruchy stają się płynne i pewne, celowe, rozwój mowy biernej (rozumienie) i czynnej dziecko zaczyna mówić zdaniami, zmienność stanów emocjonalnych. Przełom w kształtowaniu się egozentryzm (ja), negatywizm (wszystko na nie), upór, pod koniec 3 r ż. potrafi poinformować czy jest chłopcem czy dziewczynką. Częste infekcje dróg oddechowych i przewodu pokarmowego.

OKRES PRZEDSZKOLNY (do 7 r ż.) dalsze doskonalenie ruchów (chód, bieganie,skoki, manipulacja). Zwiększa się zaradność i samodzielność dominuje ruchliwość, impulsywność, skłonność do agresji, egocentryzm. Około 5 r ż. Wzrasta aktywność intelektualna, dociekliwość, rozwój wyobraźni, koncentracja uwagi lepsza.. W wieku 6-7 lat dziecko swobodnie posługuje się mową potoczną. Kształtują się sposoby zachowania, nawyki, wzory osobowościowe przez naśladowanie rodziców. Częste infekcje dróg oddechowych

MŁODSZY OKRES SZKOLNY (7-12) rozwój intelektualny, poczucie obowiązku związane z nauką w szkole, zwiększenie zasobu wiadomości, samodzielność myślenia, postęp w myśleniu abstrakcyjnym, krytycyzm. W początkowym okresie mogą się ujawniać trudności z czytaniem i pisaniem (dysleksja i dysgrafia). Rozwój kontaktów społecznych. Ostre przejawy antagonizmu płci. Na postęp w nauce wpływają środowisko rodzinne, czynniki dydaktyczno-pedagogiczme oraz grupy rówieśnicze.

Dziecko potrzebuje czasu dla siebie i czasu przeznaczonego mu przez dorosłych, wypełnionego zabawami i radością, zamkniętego w pewnym obszarze.

Badacze dzieciństwa zastanawiają się nad dziecięcą percepcją przestrzeni oraz nad jej tworzeniem i wykorzystaniem. Stawiają sobie również pytanie o funkcje, które pełni przestrzeń wobec dzieci.

Przestrzeń dziecięca jest przestrzenią socjalizacyjną. Przez dzieci definiowana jest z punktu widzenia jej użyteczności do zabawy, nauki i pracy.

Przyjmuje się podział na rodzinną przestrzeń prywatną i dziecięcą przestrzeń publiczną czyli miejsca tworzone specjalnie przeciwko dorosłym np. strychy, piwnice.

Rodzina ma do spełnienia najważniejsze funkcje wobec dziecka. Powinna zaspokajać jego podstawowe potrzeby. Tymczasem współczesna rodzina polska, szczególnie wielodzietna boryka się przede wszystkim z biedą, bezrobociem i problemami mieszkaniowymi. Dotyczy to szczególnie rodzin mieszkających na wsi. Dzieci w tej sytuacji ochraniane są głównie przez matki i babki, które starają się bronić je przed negatywnymi skutkami biedy. W szczególny sposób dbają o ubrania, zabiegają o pomoc materialną.

Także same dzieci podejmują próby zdobywania pieniędzy, zwłaszcza w rodzinach patologicznych – niewydolnych wychowawczo, obciążonych alkoholizmem. Nie zawsze są to rozwiązania legalne. Zdarza się bowiem, że nie tylko pracują, ale także wyłudzają pieniądze czy też kradną.

Wśród najważniejszych problemów dotyczących dziecka i rodziny wymienia się także przemoc wobec dziecka, przestępczość nieletnich oraz alkoholizm i uzależnienia.

Źródeł przestępczości szuka się na ogół w zmianach społeczno-ekonomicznych, ale należy także pamiętać, że tkwią one w rodzinie i w stosunkach między dorosłymi a dziećmi.

Szczególny typ przestępczości i przemocy spowodowany jest przez „nudę i chęć zabicia czasu” jak twierdzi Janusz Szumski.

Agresja powstaje także w wyniku konkurencji na rynku pracy, frustracji spowodowanej ciągłą presją, aby osiągać sukces w życiu zawodowym i prywatnym.

Młodzi ludzie często nie mają szans na realizację wysokich aspiracji budowanych przez szkołę czy też rodzinę.

Swoje niezadowolenie kieruje więc na innych, słabszych.

Przedstawiony obraz dzieciństwa socjalnego ukazuje, iż skutki biedy i bezrobocia ponoszą dzieci, będące niejako ofiarami przemian polityczno-ekonomicznych.

Szczególny typ socjalnego dzieciństwa to dzieciństwo w placówkach opiekuńczo-wychowawczych. Najbardziej typową formą tych placówek były Państwowe Domy Dziecka.

Zaczęto jednak podkreślać nieskuteczność tej formy opieki, gdyż wpływa ona negatywnie na rozwój emocjonalny wychowanków. Mają oni kłopoty z nawiązywaniem więzi emocjonalnych czy też z komunikacją społeczną.

Są także bierni, mało samodzielni oraz nie przywiązują się do miejsc i ludzi.

Austriak H. Gmeiner, twórca wiosek dziecięcych SOS, wyszedł z założenia, że aby dziecko mogło się prawidłowo rozwijać potrzebuje najbardziej matki, miłości, poczucia bezpieczeństwa i domu rodzinnego. Błąd w jego koncepcji tkwi jedynie w tym, że dzieci nie mieszkają w normalnym osiedlu, lecz w wyodrębnionej wiosce.

W Polsce sprawdziły się rodzinne domy dziecka wraz z przybraną matką, ojcem oraz rodzonymi i przybranymi dziećmi.

Gdyby domy te znajdowały się w zwykłych osiedlach mieszkaniowych, byłyby duże szansę na likwidację zewnętrznych oznak sieroctwa.

Odchodzenie od modelu zakładowego na rzecz modelu rodzinnego sprzyja tworzeniu warunków dla rozwoju miłości, więzi rodzinnej.

Do rodzin zastępczych trafiają głównie dzieci mające kłopoty z realizacją obowiązku szkolnego, zaniedbane przez rodziców alkoholików, narkomanów, chorych psychicznie lub też niechciane i odrzucone.

W myśl zasady pomocniczości zawartej w encyklice należy podkreślić, że żadna placówka nie jest w stanie zastąpić rodziny. Należy czynić wszystko, aby rodzina sama mogła pokonać własne trudności.

Warto tutaj wspomnieć, że świat dziecka to także świat choroby i cierpienia. Mam na myśli różnego rodzaju placówki medyczne i szpitale. Ogromną rolę odgrywa w nich pedagogika lecznicza.

Wychowawcy muszą dbać nieustannie o dobre samopoczucie chorego dziecka, realizację jego marzeń, atrakcyjne wypełnianie czasu, kontakty z najbliższymi czy też stwarzanie warunków zabawowych. Dzieci powinny mieć dostęp do tego wszystkiego co ich zdrowi rówieśnicy, korzystać z zabawek i urządzeń dostosowanych do wieku i rodzaju schorzeń.

Świat dziecięcy to także świat związany ze szkołą i nauczaniem.

Na szczególną uwagę zasługują tutaj dwa zjawiska – wzrost aspiracji edukacyjnych społeczeństwa oraz zmieniające się cele, programy i kształcenie. Szkoła zaczęła odkrywać, że dziecko i rodzice są podmiotami edukacji.

Dziecko nie jest więc biernym przedmiotem poddanym różnego rodzaju oddziaływaniom ale istotą aktywną, spontaniczną. Aktywnie organizuje swoje stosunki z otaczającym światem, wchodzi w interakcje, rozwija się poprzez zdobywanie i organizowanie doświadczenia indywidualnego. W ujęciu S. Szumana jest to aktywność samorzutna, spontaniczna, osiągana własnym wysiłkiem, taka, która wraz z wiekiem staje się aktywnością samokształceniową i samowychowawczą.

Człowiek kształci się przez całe życie, ale najbardziej, najintensywniej uczy się i rozwija w latach dziecięcych.

Obecnie stawia się pytanie o szanse, bariery i możliwości kształcenia dzieci wiejskich, osób niepełnosprawnych oraz dziewcząt.

Stwierdza się zły stan edukacji wsi polskiej, gdzie występują zmniejszone nakłady na szkolnictwo. Rodziny wiejskie nie dorównują miastu w ponoszeniu dodatkowych kosztów za naukę. Nie motywują także do nauki i nie wpływają na rozwój aspiracji życiowych dzieci i młodzieży. Stawiają natomiast zbyt duże wymagania, często tłumią indywidualizm dziecka, wzmacniają postawy konformistyczne.

Badania nad stosunkiem dzieci i młodzieży do szkoły wyraźnie pokazują zniechęcenie i przemęczenie.

To, czy dziecko polubi szkołę, zależy w dużym stopniu od pierwszych lat nauczania. Im dziecko jest młodsze, tym bardziej przejmuje się swą uczniowską rolą.

Często nie potrafi jej jednak sprostać tak, jakby tego pragnęło. Niepowodzenia szkolne wywołują osamotnienie i lęk. Jak wiadomo dzieciństwo nie może być szczęśliwe bez poczucia bezpieczeństwa, ani nie może zaspokajać bez niego innych ważnych potrzeb.

Szkoła powinna więc być akceptowana przez dzieci, nie wywoływać strachu, istnieć bez przemocy. W przeciwnym razie może być przyczyną nerwic, narkomani i niedorozwoju uczuć wyższych.

Na życie codzienne dziecka składa się także ważny obszar doświadczeń związanych z wchodzeniem w kręgi kultury. Obok dziecięcych zainteresowań sztuką pojawia się masowa produkcja medialna.

Kultura dziecięca ma rożne obrazy. Jest obrazem dziecka i zarazem społeczeństwa „Są w nim dziecięce smutki, radości i marzenia”⁸.

Najbardziej skryte myśli i prośby są kierowane przez dzieci do Boga. Widoczne jest to w dziecięcych listach pisanych w 1992 r do Wielkiego Adresata przez dzieci polskie w wieku 10–15 lat. Listy te są pełne smutku i rozpaczy, często zawierają skargi na szkołę.

Kultura dziecięca stanowi często ucieczkę od trudów szkolnych. Dzieci uciekają w świat zabawy, w którym szukają emocji, odpoczynku, relaksu.

W zasadzie całe życie dziecka jest ciągłą zabawą, fantazją, łączeniem rzeczywistości z iluzją. W zabawie dziecko odtwarza, odzwierciedla rzeczywistość.

Dzięki różnorodnym formom aktywności zabawowej dziecko gromadzi wielostronne doświadczenia, które pozwalają na pełniejsze poznanie świata a co za tym idzie, zmienianie swojej aktywności w kierunku działań świadomych i celowych. Dziecko podchodzi więc aktywnie do własnego rozwoju i ta aktywna postawa ma wartość decydującą dla jego rozwoju.

Zabawa stanowi element kultury dziecięcej i jednocześnie odbija kulturę rodziny, domu, a także kulturę lokalną i etniczną.

Najbardziej charakterystyczne zabawy dzieci polskich to zabawy podwórkowe. Mówi się także o syndromie dzieciństwa w kręgu telewizji a także dzieciństwie w rzeczywistości wirtualnej.

Podwórka i ulice kojarzone są obecnie z dzieckiem zaniedbanym, opuszczonym przez rodziców. Dziecko znajduje tam obszary zamknięte przed dorosłymi. Kryje się w zacisznych kątach, ale także przebywa w otwartych przestrzeniach podwórkowych.

Istnieją też miejsca – przestrzenie gdzie dorosły ma wstęp, ale teren ten podlega władaniu dzieci np. boiska, place zabaw. Miejsca te stają się terenem socjalizacji. Wyzwalają inicjatywę oraz rozwijają komunikację społeczną.

Dzieci polskie dużo czasu spędzają przed telewizorem. Bardzo chętnie siadają przed nim zarówno dzieci rodziców z wykształceniem średnim, wyższym jak i podstawowym, dzieci wiejskie jak i wielkomiejskie.

Często jest tak, że w tym samym czasie odrabiają lekcje, czytają książki czy też rozmawiają z rodziną. Alarmujący jest fakt, że czas spędzany przed telewizorem stale wzrasta. Podkreśla się więc negatywne skutki oddziaływania telewizji na dziecko i rodzinę. Prowadzi ona do zaniedbywania obowiązków szkolnych, zawęża rozwój zainteresowań i wreszcie – co jest bardzo ważne – dezintegruje rodzinę.

„Ulubionymi filmami dzieci w wieku 7-10 lat są filmy animowane oraz seriale dla dorosłych, w których pojawiają się motywy walki, przemocy i zbrodni”⁹.

Treścią wielu filmów dla dzieci są zniszczenia, wypadki, podstęp. Agresywne są także środki stylistyczne – głos, muzyka.

Filmy te wywołują podniecenie i nadpobudliwość. Dominuje w nich chęć zdobycia sławy i pieniędzy.

Telewizja stanowi więc szansę edukacyjną ale także zagrożenie rozwojowe.

Coraz więcej dzieci spędza długi czas przy komputerze. Tworzą one zamkniętą grupę społeczną. Utrzymują między sobą kontakty towarzyskie, komunikują się specjalnym językiem komputerowym.

Komputer jest także ucieczką w świat wirtualny, w którym może spełnić się wiele dziecięcych marzeń. W świecie tym dominuje obraz, który zastępuje rzeczywistość i przekaz słowny. Często zaciera się w nim granica między tym co realne, a tym co fikcyjne.

Z treści tego rozdziału wynika wyraźnie, że nie ma jednolitego świata dziecięcego. Losy dzieci są silnie splecione z losami ludzi dorosłych.

„Dziecko walczy samo ze sobą i z innymi o siebie, a także o nie i z nim walczą rodzice, nauczyciele, koledzy. Rzecz w tym, aby była to walka o dobro i by ono zwyciężało”¹⁰.

Środowisko rodzinne czy też np. szkolne istnieje właśnie po to, by w tej walce pomagało.