W obecnych czasach – czasach ogromnego postępu technicznego, gwałtownych przemian gospodarczych i społecznych należy wdrożyć ideę „uczenia się przez całe życie”. Kształcenie ustawiczne rozumiane jest dwojako – jako szkoły kształcące dorosłych, którzy z różnych przyczyn „wypadli” z ogólnodostępnego szkolnictwa dla dzieci i młodzieży, oraz jako różne formy edukacji pozaszkolnej, umożliwiającej nabywanie nowych kwalifikacji.
W założeniu kształcenie ustawiczne obejmuje całe życie człowieka – od narodzin do śmierci, od przedszkola po Uniwersytet Trzeciego Wieku. Porównując koncepcje kształcenia ustawicznego w ujęciu międzynarodowym i polskim można zauważyć znaczne różnice. Według Collina Titmusa kształcenie ustawiczne jest „całożyciowym procesem uczenia się w oparciu o podejmowaną naukę oraz osobiste doświadczenia, którego celem jest rozwój w możliwie największym stopniu ‘czyjegoś potencjału’ jako jednostki oraz całego społeczeństwa”[1].
Według Raportu Faure’a kształcenia ustawicznego „nie można już obecnie określać jako przyswajania pewnych treści wiedzy. Trzeba je pojmować, zgodnie z jego istotą, jako proces istnienia człowieka, który poprzez różnorodność swych doświadczeń uczy się samego siebie, porozumiewać się, stawiać światu pytania i ustawicznie realizować samego siebie”[2].
Natomiast w ujęciu polskich twórców kształcenie ustawiczne to np. w ujęciu Ryszarda Wroczyńskiego „kształcenie zdolności nadążania za postępem oraz modyfikacja uzyskanych kwalifikacji”[3], natomiast według Aleksandra Tadeusza „istotą kształcenia ustawicznego jest intencjonalne, planowe i racjonalne oddziaływanie na rozwój człowieka na każdym etapie jego życia”[4].
Porównując te cztery koncepcje można zauważyć, że w ujęciu polskim kształcenie ustawiczne jest rozumiane przede wszystkim jako forma dokształcania, rekwalifikacji, a więc działania planowego. Natomiast twórcy międzynarodowi postrzegają kształcenie ustawiczne jako rozwój człowieka, samokształcenie, nie koniecznie zdobywanie kompetencji stricte praktycznych, ale również poznanie i zrozumienie świata i swego miejsca w świecie. Można powiedzieć, że polscy twórcy stawiają bardziej na praktyczną formę kształcenia, zdobywanie praktycznych kompetencji, które będzie można wykorzystać w pracy zawodowej.
Edukacja ustawiczna musi w reformowanym systemie oświaty tworzyć spójny i trwały element całego systemu, szczególnie w zakresie kształcenia zawodowego.
W nowym ustroju w kształceniu ustawicznym przewiduje się 5 obszarów działania dla uczniów, którzy z różnych powodów nie mogli wykształcić się w systemie stacjonarnym:
- 3-letnie liceum profilowane,
- 2-letnie liceum uzupełniające,
- przygotowanie do poprawki państwowego egzaminu maturalnego,
- pomaturalne (policealne) średnie szkoły zawodowe,
- różne formy edukacji pozaszkolnej (kursy).
W wymienionych obszarach będą funkcjonowały placówki zróżnicowane ze względu na organ prowadzący:
- centra kształcenia ustawicznego (samorząd wojewódzki),
- szkoły dla dorosłych (samorząd powiatowy),
- placówki kształcenia ustawicznego (prowadzone przez wyższe uczelnie).
Problematyka kształcenia ustawicznego, szczególnie w aspekcie zmniejszania bezrobocia, powinna być terenem ścisłej współpracy Ministerstwa Edukacji Narodowej z Ministerstwem Pracy i Polityki Socjalnej.
System kształcenia ustawicznego powinien też odgrywać istotną rolę w aktywizacji zawodowej osób niepełnosprawnych.
W zakresie kształcenia dorosłych postuluje się:
- Podwyższenie dolnej granicy wieku słuchacza, zgodnie z polskim kryterium dorosłości, do ukończonego 18 roku życia, z jednoczesnym zagwarantowaniem prawa dyrektora szkoły do przyjęcia w uzasadnionych przypadkach osoby młodszej pod warunkiem uzyskania pisemnej zgody rodziców lub opiekunów. W związku z tym należałoby zapewnić środki finansowe na bezpłatne kształcenie takich osób do 18 roku życia (obowiązek szkolny).
- Wprowadzenie bezpośredniego sposobu finansowania szkół dla dorosłych (umożliwiającego placówkom samodzielność finansową):
- szkoły dla dorosłych powinny być finansowane z opłat wnoszonych przez słuchaczy,
- państwo powinno zapewnić słuchaczom możliwość uzyskania odpowiednich pożyczek (bonu, czeku edukacyjnego – ten dział edukacji jest najbardziej predestynowany do takich zmian) pokrywających koszty kształcenia,
- powinna istnieć możliwość pełnego lub częściowego umorzenia spłaty pożyczki edukacyjnej w następujących przypadkach: uzyskiwania przez słuchacza dobrych wyników w nauce, terminowego ukończenia szkoły lub szczególnych sytuacji losowych.
- System edukacji dorosłych powinien również uwzględniać formę kształcenia kompensującego. Umożliwi ona indywidualizację procesu nauczania, uwzględni poziom doświadczeń zawodowych i kompetencji słuchacza. Ścieżka kompensująca w kształceniu dorosłych rozpoczynałaby się od 6 klasy poziomu podstawowego i obejmowałaby słuchaczy wszystkich poziomów edukacji dorosłych.
- W systemie edukacji dorosłych powinny działać komisje kompetencji (organy niezależne, powoływane przez kuratora oświaty, złożone z wysoko wyspecjalizowanych fachowców różnych dziedzin). Ustalałyby one poziom kompetencji, umiejętności i predyspozycji uczestników kształcenia przy wykorzystaniu przyjętych standardów i na tej podstawie decydowałyby o skróceniu okresu kształcenia lub skierowaniu kandydata na odpowiedni kurs w ramach m.in. procesu alfabetyzacji. Komisja działałaby na wszystkich szczeblach kształcenia (podstawowym, gimnazjalnym, licealnym, zawodowym, pomaturalnym).
- Oprócz komisji kompetencji powinny działać niezależne egzaminacyjne komisje eksternistyczne, obejmujące wszystkie poziomy edukacji dorosłych.
Kształcenie ustawiczne, nazywane również edukacją permanentną lub uczeniem się przez całe życie, stanowi jeden z fundamentalnych elementów współczesnego systemu oświaty i polityki edukacyjnej. Jego istota polega na założeniu, że proces uczenia się nie kończy się w momencie uzyskania formalnego wykształcenia, lecz trwa nieprzerwanie przez całe życie jednostki. W dobie szybkich zmian technologicznych, gospodarczych i społecznych, koncepcja ta nabiera szczególnego znaczenia, gdyż wiedza oraz umiejętności zdobyte w młodości często stają się niewystarczające do funkcjonowania w dynamicznie zmieniającym się świecie.
Podstawową ideą kształcenia ustawicznego jest ciągły rozwój kompetencji, wiedzy i umiejętności w odpowiedzi na potrzeby rynku pracy, zmieniające się technologie oraz indywidualne aspiracje jednostki. Obejmuje ono zarówno formalne formy kształcenia, realizowane w szkołach, na uczelniach czy w instytucjach szkoleniowych, jak i nieformalne, takie jak kursy, szkolenia zawodowe, samokształcenie, edukacja online czy uczenie się poprzez doświadczenie zawodowe. W tym ujęciu edukacja ustawiczna staje się procesem całożyciowym, obejmującym zarówno okres aktywności zawodowej, jak i czas po zakończeniu kariery, służącym utrzymaniu aktywności intelektualnej, społecznej i kulturowej.
Koncepcja kształcenia ustawicznego zyskała na znaczeniu szczególnie po II wojnie światowej, wraz z rozwojem społeczeństw przemysłowych i wzrostem zapotrzebowania na wykwalifikowaną siłę roboczą. W dokumentach międzynarodowych, takich jak raporty UNESCO, OECD czy Komisji Europejskiej, wielokrotnie podkreślano, że edukacja przez całe życie jest warunkiem rozwoju społecznego, gospodarczego i kulturowego. Współcześnie jest ona jednym z filarów strategii Unii Europejskiej, szczególnie w kontekście budowy tzw. społeczeństwa opartego na wiedzy, gdzie kluczową rolę odgrywa zdolność do adaptacji i nieustannego doskonalenia kwalifikacji.
W Polsce idea kształcenia ustawicznego zaczęła rozwijać się szerzej w latach 90. XX wieku, w okresie transformacji ustrojowej. Zmiany gospodarcze, restrukturyzacja przemysłu oraz wzrost znaczenia sektora usług wymusiły na społeczeństwie potrzebę dostosowania kwalifikacji zawodowych do nowych realiów. Wprowadzenie ustaw o systemie oświaty oraz rozwój systemów kwalifikacji zawodowych umożliwiły tworzenie instytucji zajmujących się edukacją dorosłych, szkół policealnych, centrów kształcenia praktycznego i ustawicznego oraz kursów zawodowych finansowanych ze środków publicznych i unijnych.
Kształcenie ustawiczne obejmuje różnorodne formy i poziomy edukacji. Kształcenie formalne to nauka w szkołach i uczelniach zakończona uzyskaniem dyplomu lub świadectwa. Kształcenie nieformalne odbywa się w ramach kursów, seminariów, warsztatów, szkoleń czy projektów edukacyjnych, często organizowanych przez pracodawców lub instytucje publiczne. Uczenie się nieintencjonalne, zwane także nieformalnym, ma miejsce w codziennym życiu – poprzez obserwację, doświadczenie zawodowe, korzystanie z mediów czy kontakt z innymi ludźmi. Wszystkie te formy tworzą spójny system, który pozwala jednostce rozwijać się niezależnie od wieku, miejsca zamieszkania czy pozycji zawodowej.
Współczesne społeczeństwo wymaga od jednostek ciągłej aktualizacji wiedzy i umiejętności, ponieważ tempo rozwoju technologii i zmian rynkowych sprawia, że zawody, które istnieją dziś, mogą zniknąć w ciągu kilku lat, a na ich miejsce pojawią się nowe. Dlatego coraz większego znaczenia nabierają tzw. kompetencje przyszłości, takie jak kreatywność, myślenie krytyczne, współpraca, zdolność do samodzielnego uczenia się oraz umiejętność korzystania z technologii informacyjnych. Kształcenie ustawiczne ma zatem nie tylko wymiar zawodowy, ale również społeczny i kulturowy, umożliwiając ludziom aktywne uczestnictwo w życiu społecznym i gospodarczym.
Jednym z najważniejszych wyzwań w realizacji idei kształcenia ustawicznego jest tworzenie warunków sprzyjających uczeniu się dorosłych. Obejmuje to zarówno kwestie organizacyjne, jak i finansowe. Konieczne jest zapewnienie elastycznych form nauczania, które pozwalają pogodzić naukę z pracą i obowiązkami rodzinnymi, a także rozwijanie oferty kształcenia na odległość, w tym e-learningu i szkoleń online. Coraz większą rolę odgrywają platformy edukacyjne i otwarte zasoby wiedzy, które umożliwiają dostęp do materiałów edukacyjnych niezależnie od miejsca i czasu.
Ważnym elementem systemu kształcenia ustawicznego jest również współpraca międzysektorowa, obejmująca instytucje edukacyjne, przedsiębiorstwa, organizacje pozarządowe i administrację publiczną. Pracodawcy coraz częściej dostrzegają, że inwestowanie w rozwój pracowników przynosi korzyści w postaci wyższej efektywności i innowacyjności. Z kolei instytucje publiczne, w tym urzędy pracy, oferują programy wspierające podnoszenie kwalifikacji osób bezrobotnych i zagrożonych wykluczeniem zawodowym.
Nie bez znaczenia jest także wymiar społeczny i osobisty kształcenia ustawicznego. Edukacja przez całe życie pozwala nie tylko na rozwój zawodowy, ale także na samorealizację, wzrost poczucia własnej wartości i lepsze zrozumienie świata. Dla wielu osób uczenie się w wieku dorosłym staje się formą aktywności intelektualnej i społecznej, przeciwdziałającą marginalizacji i izolacji. W kontekście starzejącego się społeczeństwa europejskiego kształcenie ustawiczne pełni także funkcję integracyjną, sprzyjającą aktywizacji osób starszych i budowaniu solidarności międzypokoleniowej.
Kształcenie ustawiczne stanowi nieodzowny element współczesnego systemu edukacji, będąc odpowiedzią na wyzwania globalizacji, postępu technologicznego i zmieniającego się rynku pracy. Jego znaczenie wykracza poza sferę zawodową, obejmując rozwój osobisty, społeczny i kulturowy człowieka. Realizacja idei uczenia się przez całe życie wymaga jednak odpowiedniej polityki edukacyjnej, dostępności finansowania, nowoczesnych metod nauczania i świadomości społecznej, że edukacja nie jest etapem, lecz procesem trwającym przez całe życie.
[1] J. Półturzycki, Kształcenie ustawiczne i jego konsekwencje dla edukacji dorosłych, Warszawa 1996, s. 132.
[2] J. Półturzycki., Dydaktyka dorosłych, Warszawa 1991, s. 243.
[3] R. Wroczyński., Edukacja permanentna. Problemy – perspektywy, Warszawa 1973, s.75.
[4] T. Aleksander, Teraźniejszość i przyszłość edukacji dorosłych, Warszawa 1997, t.13.
