Powodzenie postępu w pedagogice zależy od aktywnego udziału nauczycieli, a także co jest z tym związane posiadanie przez nauczyciela kwalifikacji, stopnia odpowiedniego zaangażowania i satysfakcji z wykonywanej pracy. Ażeby realizować reformy oświatowe należy dokonać zmian w sytuacji zawodowej nauczycieli.
E. Samujło wychodzi z założenia, że trzeba zahamować postępującą pauperyzację nauczycieli:
- uregulować status zawodowy nauczycieli, gwarantując autonomię i stabilizację dla dobrych pedagogów,
- zadbać o kształcenie nauczycieli doskonalenie i doradztwo. ( M. Samujło, cyt. za M. Ochmańskim, 1997, s. 191).
Należy też informować wyczerpująco nauczycieli o propozycjach zmian oświatowych ( nauczyciele nie zawsze są świadomi nowych, celów i zadań, jakie się przed nimi stawia). Zapoznać z wymogami, jaki ma być nauczyciel, który jest realizatorem reform oświatowych oraz jak w związku z tym powinno przebiegać jego kształcenie.
Umożliwić dostarczenie nauczycielowi tak bardzo potrzebnej wiedzy praktycznej, dotyczącej ludzkich zachowań w sytuacjach typowych i problemowych doświadczeń życiowych oraz form stałego dokształcania. Sytuacje szkolne wymagają od nauczyciela refleksji, poszukiwania nowych rozwiązań i dostosowania się do aktualnych sytuacji.
Nauczyciel powinien posiadać pewne zalety osobowościowe i zawodowe, charakteryzować się:
- konsekwencją w myśleniu i działaniu, trzeźwą ocena swoich predyspozycji i umiejętności,
- działaniem planowym,
- otwartością i komunikatywnością, zamiłowaniem do pracy z dziećmi i młodzieżą,
- spostrzegawczością, intuicją, możliwością,
- asertywnością, empatią, tolerancją, kulturą osobistą, przyjaznym stosunkiem do innych ludzi.
Nauczyciele realizując politykę oświatową powinni poszerzać swoją wiedzę i korzystać z różnych form dokształcania ( studia podyplomowe, wojewódzkie ośrodki metodyczne, czy samodzielna lektura czasopism pedagogicznych).
Jednym z istotnych zadań w zakresie edukacji nauczycieli jest tworzenie optymalnych warunków i atmosfery pozwalającej na kreowanie osobowości kandydatów do zawodu nauczycielskiego, ich szczególnych kompetencji zawodowych ( np. prawidłowej komunikacji, empatii, umiejętności kontaktów interpersonalnych, służących pomocy uczniom w ich samorozwoju, odporności psychicznej na stres, twórczości w działaniu itp.).
Dialog i komunikacja to podstawowe środki współpracy tworzące podstawę osiągania równowagi między zaakceptowaniem wspólnych norm, a honorowaniem istotnych różnic.
H. Kwiatkowska mówi, że: edukacja dla integrującego się świata zakłada potrzebę kształcenia umiejętność otwierania się ludzi na inność i odmienność, na różnice między kulturowe. Sprawności komunikacyjne odgrywają w tym procesie istotną rolę. ( H. Kwiatkowska, 1997, s. 310).
Jednym z zadań współczesnego nauczyciela jest wychowanie uczniów na obywateli Europy. W szkole uczniowie mają uczyć się koniecznych form współżycia społecznego, rozwijać w sobie umiejętność samodzielnego myślenia i działania.
W świetle tych potrzeb nauczyciele powinni być wychowawcami, przekazicielami kultury, norm i wartości, organizatorami wolnego czasu i animatorami, opiekunami, doradcami, przywódcami.
Zdaniem S. Sławińskiego reforma, musi brać pod uwagę rozwój dziecka jako naturalne zjawiska. Działalność kształcąca czy wychowawcza nauczyciela polega na rozbudowaniu i ukierunkowaniu rozwoju dziecka. ( S. Sławiński cyt. za M. Ochmański,1997, s.193).
Nauczyciel realizuje strukturę wspomagania człowieka w procesie codziennego usamodzielniania się, np. intelektualnego i emocjonalnego. Ponieważ dziecko jest podmiotem swojego rozwoju nauczyciel może wprowadzić je w samokształcenie i samowychowanie. Ważną sprawą jest rozwijanie u uczniów umiejętności samodzielnego zdobywania potrzebnych informacji.
Twórcze pomysły spotykają się z uznaniem i są wykorzystywane przez kolegów. Zapisywanie własnych pomysłów i rozwijanie ich. Należy uczyć zachowywania pewności siebie, nie postępować wrogo i agresywnie, liczyć się z osobowością innych ludzi.
Trzeba udzielać informacji o procesie twórczym. Rozwiewanie lęku jaki wzbudzają arcydzieła – przedstawienie uczniom metod zastosowanych przez artystę oraz historię pracy nad dziełem. Popieranie i ocenianie inicjatywy wychowanków w uczeniu się oraz zwiększanie samodzielności uczniów. Ciągłe rozwiązywanie problemu, który nie daje spokoju i wymaga nowego rozwiązania.
Nauczyciel powinien stwarzać sytuacje wymagające twórczego myślenia – stopniowanie trudności. Stwarzać zarówno okresy aktywności jak i spokoju. Planowanie okresów spokoju w ciągu dnia. Udostępniać środki do realizacji pomysłów. Pokonywanie trudności w warunkach realnych – mobilizować zasoby szkoły, rodziców, różnych instytucji. Popierać zwyczaj, pełniej mobilizacji pomysłu. Uczyć weryfikować konsekwencje pomysłu i wykonywać czarną robotę poprzez wprowadzenie go w czyn. Rozwijać konstruktywny krytycyzm. Podawać realne środki do usunięcia braków. Popierać zdobywanie wiedzy w wielu dziedzinach, ponieważ sprzyja to oryginalności.
W ujęciu R. Schulza idea ” edukacji” jako działalności twórczej ” jest to konstrukcja intelektualna, która skupia wokół siebie wszystkie szczegółowe koncepcje wchodzące w skład pedagogicznego kreacjonizmu. A są one następujące:
Ideologia uczenia twórczego.
Zgodnie z jej założeniami proces uczenia ma – lub powinien mieć – charakter twórczy a uczeń powinien być uznany i traktowany jako jeden z przedmiotów działalności twórczej
Ideologia twórczego nauczyciela.
U jej podstaw tkwi przekonanie, że praca pedagogiczna czyli działanie związane z nauczaniem i wychowaniem mają charakter twórczy.
Koncepcja szkoły jako organizacji twórczej
Zakłada ona, że szkoła jako pewien złożony system działania zdolna jest również do manifestowania zachowań twórczych np. tworząc innowację w związku z rozwiązywaniem swych problemów przystosowawczych i rozwojowych.
Kompetencja samoregulacji i samoodnowy systemu edukacyjnego.
U jej podstaw tkwi założenie, że system szkolny powinien stanowić autonomiczny podmiot w procesie zmiany i powinien zyskać zdolność do samodzielnego rozpoznawania i rozwiązywania problemów przystosowawczych i rozwojowych słowem, że jego funkcjonowanie powinno mieć innowacyjny charakter. (R. Shulz,1996, s.16).
Według S. Seul można sobie i uczniom życzyć, by nauczyciel prezentował twórczą postawę w pracy dydaktycznej, znał swoje możliwości, zdeterminowane temperamentem, zrezygnował z ” etykiet”, akceptował ucznia i kontrolował pozycję socjometryczną w klasie, gdyż wszystkie działania wywierają istotny statystycznie ustalony wpływ na pobudzanie i rozwijanie możliwości ucznia. ( S. Seul,1995, s. 23).
Nauczyciel nowatorski myślący niestereotypowo sprzyja w wyższy stopniu uzyskiwaniu zamierzonych celów edukacyjnych. Spostrzega on ucznia jako podmiot, z którym warto współdziałać, potrafi go zachęcić, przyciągnąć, zainteresować zdobywaniem wiedzy i umiejętności.
Cz. Kupisiewicz uważa, że reformowane nauczanie szkolne pojmowane dzisiaj jako etap wstępny do kształcenia ustawicznego, zmienia też swój charakter i z dawnej roli informacyjno- egzaminacyjnej przychodzi do roli stymulującej i regulującej aktywność ucznia. Przygotowanie pedagogiczne nauczycieli jest więc niezbędne do urzeczywistnienia tych nowych funkcji nauczania i dostosowania do wymogów racjonalnej demokratyzacji, a zarazem i do zbliżenia do warunków życia społeczno- gospodarczego. ( Cz. Kupisiewicz, 1995, s. 77).
Allen. T. Pearson zakłada, że zgodnie z założeniami tej reformy w kształtowaniu nauczycieli, częściowo już zrealizowanym w krajach Wspólnoty Europejskiej, kładzie się silny nacisk na przygotowanie ich do:
- Działalności w środowisku lokalnym oraz na rzecz tego środowiska.
- Wdrożenie młodzieży do korzystania z nowych technik i środków informacyjnych.
- Wprowadzenia kursów przedzawodowych w szkole średniej.
- Opracowania programów służących aktualizacji i poszerzaniu wiedzy absolwentów niepełnych i pełnych ( maturalnych) szkół średnich o kwalifikacje wymagane na rynku pracy.
- Sprawowane funkcji wychowawczych w szerszym od dotychczasowego zakresie, co wiąże się z przekształceniami życia rodzinnego m.in. Wskutek wzrastającego zatrudnienia obojga rodziców oraz zmniejszenia się liczby rodzin wielopokoleniowych. ( Allen T. Pearson, s. 148).
Celem kształcenia nauczycieli powinno być przekazywanie przyszłym nauczycielom tego, co zostało nauczone w toku praktyki nauczania i co może pomóc w realizowaniu zamiaru spowodowania uczenia się uczniów. Przyszli nauczyciele powinni nauczyć się takich ogólnych teorii i zasad, które dadzą się użyć w inteligentny i pomysłowy sposób.
Z. Ratajek uważa, że nadeszły takie czasy dla nauczycieli, że droga uzyskania kwalifikacji wiedzie nie przez przyswajanie i stosowanie teorii, ale przejawia się w samodzielnym i twórczym zajmowaniu postawy opozycyjnej, konstruowania swojej podmiotowej pedagogiki, swojego modelu doskonałości, brania pełnej odpowiedzialności za swoją ” rewizję” tradycji i nową wizję własnej obecności w procesach edukacyjnych. ( Z. Ratajek, 1995, s.25).
Natomiast M. J Szymański na podstawie badań przedstawia następujące opinie wyrażone przez nauczycieli. Uważają oni, że społeczeństwo nasze straciło jakby elementarny rozum edukacyjny, to jest zdolność do zadbania o elementarne warunki rozwoju własnych dzieci, są zgodni co do tego że nie treści kształcenia, ale rozwój i świat wartości człowieka to najważniejsze kwestie edukacji człowieka. Zaś edukację i sens pracy zawodowej nauczycieli sprowadza się do podporządkowania standardów, które zastały ustalone, sformułowane ” ponad” edukacją – ideologii systemu społecznego programom wiedzy szkolnej, prawom, definicjom, wzorom wyjaśnień. Co do reformy twierdzą, że sprawny jej przebieg wymaga centralnego sterowania. ( M.J. Szymański,1995, s.16).
T. Lewowicki wyrażał stosunkowo nowe stanowisko w polskiej dydaktyce dotąd nadmierne przywiązanie do opanowania wiedzy – bądź to drogą nauczania, bądź uczenia się zaniedbywało wychowawczą rolę wartości nadającą sens edukacji, ale także całemu życiu. ( T. Lewowicki, 1994, s. 17).
Rozwój nauczycieli w zawodzie jest procesem ciągłym, możliwym dzięki samokontroli i samokrytytce, uwarunkowanym połączeniem osobistych wysiłków edukacyjnych z formami instytucjonalnymi. Proces ten implikuje identyfikację z zawodem ( tj. profesjonalizację) wrastanie w zawód, rozwój w zawodzie i realizowanie tą drogą własnej osobowości, decyduje o powodzeniu zawodowym nauczycieli.
