Kategoria: Prace dyplomowe

Cze 28

Opór szkolny

W literaturze pojęcia: przeciwstawianie się, zachowania opozycyjne, opór są interpretowane przede wszystkim jako trudność wychowawcza, jako reakcja negatywna wynikająca z braku przystosowania się i adaptacji w środowisku szkolnym[1]. Jest to zachowanie niezgodne z oczekiwaniami i wymaganiami innych osób (nauczycieli, wychowawców, rodziców). Problem zachowań opozycyjnych młodzieży interpretowany jest jako negatywizm szkolny. Interesującym wnioskiem potwierdzającym istnienie oporu w edukacji jest fakt, że negatywizm szkolny przejawiają zarówno uczniowie dobrzy, jak
i źli, dostosowani społecznie i niedostosowani[2].

Zjawisko oporu dotyczy oporu uczniów wobec scholaryzacji. Jest to opór spontanicznej świadomości klasowej, wynikający z instynktu klasowego proletariatu
i polegający na ucieczkach ze szkoły, buntach, wulgarnym słownictwie, itp.[3]. opór uczniów kieruje się przeciwko przekształcaniu ich w posłuszne przedmioty i przeciwko zastąpieniu spontaniczności przez wydajność i produktywność, stosownie do potrzeb rynku. Jest to również „wybór wiedzy, której nie chcemy znać” – świadoma ignorancja, odrzucająca wiedzę nie mającą wiele wspólnego z rzeczywistością, która nas otacza[4].

Opór szkolny jako reakcja uczniów na oddziaływania systemu występuje w formie czynnej i biernej. Opór czynny to celowe lub świadome próby przekreślania bądź sabotowania nauczania lub zasad i norm ustalanych przez władze szkolne. Następuje wówczas sprzeciw jednostki poddanej presji. Uczeń nie podejmuje nakazanej czynności, stara się za wszelką cenę zredukować nacisk lub go zlikwidować poprzez:

  • protest, który ma osłabić nacisk poprzez stosowanie różnego rodzaju argumentacji; łącznie z próbą wzbudzenia litości, manifestowaniem pozornej uległości, życzliwości, poufałej atmosfery;
  • sabotaż, który charakteryzuje się pełnym kamuflażem podejmowanych działań, wyraża się to często w demonstrowaniu posłuszeństwa, wynajdowaniu i wprowadzaniu obiektywnych przeszkód, uniemożliwiających wykonanie zadania, czynności maskujące, stwarzające pozory bezkonfliktowego działania stosowane są w celu ochrony przed zdemaskowaniem;
  • ucieczkę, która polega na zejściu z pola zasięgu stosowanego nacisku[5].

Opór bierny charakteryzuje się małym zaangażowaniem w działania oporne.
W stosunku do szkoły uczeń przyjmuje postawę bierną, obojętną. Jego zachowania, aczkolwiek opozycyjne, nie są zbyt wyraziste.

Opór bierny jest częścią postawy biernej. Uczeń bierny w okresie dorastania charakteryzuje się brakiem zaufania do ludzi, rzeczy i nowych sytuacji, nie podejmuje inicjatywy w działaniu, łatwo ulega wpływom innych, brakuje mu własnego zdania. Młodzież ta ma skłonność do izolacji, wycofania się, nie włącza się w życie grupy rówieśniczej. Uczniowie tacy w zasadzie nie sprawiają trudności wychowawczych nauczycielom i rodzicom[6].


[1] M. Grzegorzewska, Pedagogika specjalna, Warszawa 1964, s. 68

[2] E. Bilińska – Sucharek, Opór wobec szkoły, dorastanie w perspektywie paradygmatu oporu, Słupsk 2000, s. 61

[3] Ibidem, s. 65

[4] T. Szkudlarek, Wiedza i wolność w pedagogice amerykańskiego postmodernizmu, Kraków 1993, s. 199

[5] E. Bilińska – Suchanek, Opór wobec szkoły. Dorastanie w perspektywie paradygmatu oporu, op. cit., s. 65

[6] J. Jerschina, O niektórych zagadnieniach teoretycznych badania orientacji socjocentrycznych i egocentrycznych młodzieży. Studia z socjologii młodzieży i wychowania. Zeszyty Naukowe UJ, t.3., 1979, s. 131

0
comments

Kwi 30

Rekreacja ruchowa jako forma spędzania wolnego czasu

Pojęcie słowa rekreacja wywodzi się z języka łacińskiego ? gdzie ?recreo? oznacza: wzmocnić, pokrzepić, przywrócić do życia[1]. Definicja teorii rekreacji i sprawności ruchowej jest zagadnieniem dynamicznym i szczególnie dyskursywnym. Powodem jest rozległość jej pola badawczego oraz jego multidyscyplinarności. Nie bez znaczenia dla obrazu pojęć podstawowych jest sposób postrzegania teorii rekreacji, jej miejsca w systemie nauk oraz profilu teleologicznego[2].

Sprawność i wydolność ruchowa młodzieży są uznane za pozytywne mierniki jej zdrowia. Chodzi tu o sprawność i wydolność ogólną (nie wyspecjalizowaną), mówiącą o codziennej kondycji człowieka i świadczącą o jego wszechstronnym przystosowaniu do warunków życia. W fachowej literaturze amerykańskiej nawet wyróżnia się dwa typy sprawności: sprawność zdrowotną (Health-Related Physi-cal Fitness) i sprawność wyczynową, popisową (Performance-Related Physical Fitness)[3]. W niniejszej pracy pojęcie sprawności jest użyte w pierwszym znaczeniu, znaczeniu zdrowotnym.

Rekreacją są różnego rodzaju zajęcia, podejmowane w czasie wolnym, dobrowolnie, dla przyjemności, autoekspresji, formacji własnej osobowości, odnowy i pomnażania sił psychofizycznych. Nie rodzaj zajęć decyduje o tym, czy jest to aktywność rekreacyjna, ale kontekst psychospołeczny, a więc czy są to zajęcia dobrowolne, czy sprawiają przyjemność, czy spełniają oczekiwania i zainteresowania, jakie są motywy podejmowania danej czynności, czy wpływają na osobowość w sposób pozytywny, rozwijający[4].

Rekreacja to wszelkie akceptowane społecznie formy ludzkiej aktywności, ma­jące miejsce w czasie wolnym, podejmowane dobrowolnie, bezinteresownie i dla przyjemności, służące odnowie i umacnianiu sił człowieka, jego innej od codziennej, aktywnej i różnorodnej samorealizacji o cechach zabawy, realizowanej indywidualnie, w grupach, lub występującej jako zjawisko globalne[5].

We współczesnej literaturze przedmiotu termin rekreacja używany jest co najmniej w trzech znaczeniach. Pierwsze oznacza zespół działań i zachowań podejmowanych przez jednostkę w czasie wolnym. Obejmuje te czynności, które wykonywane są dla przyjemności bądź własnego pożytku. Nie są jednak zajęciami obowiązkowymi. Bez znaczenia jest wówczas rodzaj i forma wykonywanych czynności. Istotny jest jedynie ich wolnoczasowy charakter[6].

Drugie znaczenie wiąże się z wypoczynkiem po pracy. Rekreacja traktowana jest tu jako wypoczynek sensu stricte, proces usuwania zmęczenia spowodowanego pracą zawodową, proces regeneracji sił życiowych. Trzecie znaczenie jest najszersze i wskazuję na rekreację jako zjawisko społeczno-kulturowe o światowym zasięgu, związane z dynamicznym rozwojem cywilizacji, a charakteryzujące się wzrostem ilości czasu wolnego różnych grup społecznych ludzi oraz redukcją czasu pracy w skali makro. Trudno jednoznacznie zdefiniować te pojęcie[7].

[1]              M. Plezia, Słownik łacińsko-polski, Warszawa 1974, s. 469.

[2]              A. Dąbrowski, Zarys Teorii Rekreacji Ruchowej, Warszawa 2006, s. 36.

[3]              M. Zasada, Zdrowie i sprawność motoryczna w kulturze fizycznej dzieci i młodzieży, Warszawa 1998, s. 13.

[4]              Ibidem, s. 15.

[5]              Ibidem, s. 37.

[6]              Ibidem, s. 38-39.

[7]              W. Siwiński, I. Kiełbasiewicz – Drozdowska, Teoria i metodyka rekreacji, Poznań 2001, s. 13-15.

0
comments

Sty 31

Rozwój motoryczny dziecka w wieku wczesnoszkolnym

Głównym celem przeprowadzonej przeze mnie ankiety była próba odpowiedzi na pytanie czy najbliższe środowisko, w którym przebywa dziecko tj. rodzina, szkoła, miejsce zamieszkania oraz region (warunki terytorialne) mają znaczący wpływ na jego rozwój motoryczny. W związku z tym(poprzez postawienie szczegółowych pytań ) analizie poddałam następujące problemy:

  1. Ilu spośród badanych rodziców zainteresowanych jest sportem i rekreacją?
  2. Ilu uważa, że dobre warunki dla rozwoju motorycznego dzieci stwarza szkoła?
  3. Ilu uważa, ze na rozwój motoryczny dziecka wpływa znacząco region zamieszkania?
  4. Ilu uważa, ze na rozwój motoryczny dziecka wpływa dobra baza rekreacyjna w jego najbliższym otoczeniu tj. place zabaw, boiska sportowe itp.?
  5. Na postawione pytania uzyskałam odpowiedzi, z których wynika, że: 97,5% rodziców jest zainteresowanych kulturą fizyczną i sportem, z tego 22,7% biernie, co przejawia się oglądaniem relacji sportowych, czytaniem artykułów i prasy sportowej, rozmowami na temat wydarzeń sportowych, natomiast 63,5% czynnie, poprzez rekreację tj. turystykę rowerową i pieszą, narciarstwo, pływanie, grę w tenisa itp6.13,6% preferuje spacery po lesie oraz aktywny wypoczynek na działce.7,8% rodziców uprawiało czynnie sport w przeszłości.
  6. Z analizy kolejnego problemu wynika, że 88,4% rodziców podkreśla rolę szkoły jako środowiska, które stwarza dogodne warunki dla rozwoju motorycznego dziecka. Szkoła posiada bowiem dobrą bazę w postaci basenu, sal sportowych, w tym sali dla uczniów nauczania początkowego i dużego kompleksu boisk przyszkolnych. Większość tych obiektów jest dostępna dla uczniów nauczania początkowego.79,4% rodziców uważa że na rozwój motoryczny dziecka może mieć też wpływ ilość systematycznie prowadzonych zajęć ruchowych oraz postawa nauczyciela. W opinii rodziców dzieci generalnie lubią zajęcia ruchowe i chętnie w nich uczestniczą jednak 56,7% rodziców uważa, że ilość zajęć ruchowych w szkole jest niewystarczająca. 59,0% rodziców stwierdza że ich dziecko osiągnęło postęp w rozwoju motorycznym od momentu pójścia do szkoły 29,4% nie zauważyło takiej zależności 13,6% nie ma zdania na dany temat.
  7. Kolejny rozważany problem miał na celu określić wpływ regionu na rozwój motoryczny dziecka. 79,4% rodziców uważa, że rozwojowi motorycznemu dzieci może sprzyjać specyfika regionu(warunków terytorialnych zamieszkania Ukształtowanie i odpowiednie zagospodarowanie terenu stwarza bowiem dogodne warunki, ułatwia dostęp i zachęca do czynnego uprawiania rekreacji ruchowej.

Analizując ostatni problem uzyskałam odpowiedź na pytanie dotyczące zagospodarowania (bazy rekreacyjnej) najbliższego miejsca zamieszkania dziecka.86,2% rodziców stwierdza, że w ich miejscu zamieszkania są place zabaw i boiska sportowe z których chętnie korzysta w czasie wolnym ich dziecko oraz podkreśla znaczący wpływ tego czynnika na jego rozwój motoryczny. 59,0% rodziców uważa, że ilość tych obiektów jest zbyt mała w stosunku do potrzeb dzieci. 90,8% rodziców podkreśla, że rozwój motoryczny zależy również od aktywności fizycznej podejmowanej przez samo dziecko w czasie wolnym. Spośród badanych dzieci 86,2% uczęszczało wcześniej do przedszkola. W tym 20,3% przez okres 4lat, 24,9% przez okres 3lat ,20,3% przez okres 2lat, 20,3% przez 1rok.W opinii rodziców ma to znaczenie dla lepszego rozwoju motorycznego dziecka. Pozwalało to też przypuszczać, że dzieci, które uczęszczały do przedszkola przez dłuższy czas (3-4lata) mogą osiągnąć lepsze wyniki. 9,0.% spośród badanych dzieci nie uczęszczało do przedszkola.

0
comments

Wrz 29

Środowisko życia rodzinnego dziecka a osiągnięcia szkolne ucznia

Ze względu na niepokojące rozmiary niepowodzeń szkolnych we wszystkich niemalże krajach europejskich, Wspólnota Europejska ogłosiła specjalną Rezolucję dotyczącą:

– aktualnej rangi problemu niepowodzeń szkolnych,

– finansowych i strukturalnych uwarunkowań niepowodzeń szkolnych w krajach Wspólnoty,

– przyczyn niepowodzeń szkolnych,

– promowanych sposobów zwalczania tego zjawiska.

?W szczególności należy – podkreśla Rezolucja – zmierzać do pogłębiania i jak najszerszej popularyzacji wiedzy o edukacyjnych
i pozaedukacyjnych przyczynach i skutkach tego szkodliwego zjawiska. Trzeba też rozbudować edukację przedszkolną jako jeden ze sposobów zapobiegania niedostatecznym postępom uczniów w nauce, obejmując przy tym tą edukacją w pierwszej kolejności dzieci zaniedbane pod względem społecznym i kulturalnym. Oprócz tego niezbędne jest dobre przygotowanie szkoły do walki z niepowodzeniami.?[i]

Niezależnie od różnic występujących w badaniach różnych badaczy – pedagogów, psychologów wszyscy są zdania, że w obecnych warunkach problemem najważniejszym jest maksymalne podwyższenie efektywności pracy dydaktyczno-wychowawczej w szkołach różnych szczebli i typów, zwłaszcza w nauczaniu początkowym.

?Młodszy wiek szkolny jest charakterystyczny jako okres rozkwitu zdolności intelektualnych… Zwraca się natomiast uwagę na ogromną chłonność umysłu dziecięcego w tym wieku, świetną pamięć i bezkrytyczną gotowość do przyswajania wiedzy oraz wiarę w to, czego się uczy.?[ii]

?…chodzi o to, aby od systemu nauczania faworyzującego mniejszość przejść do systemu zapewniającego powodzenie w nauce wszystkim uczniom.?[iii]

Stawia się wiele pytań, na które szuka się rozwiązań i dąży do ich realizacji. Oto kilka z nich:

  1. Jak podnieść efektywność nauczania?
  2. Czy i jak wykorzystać przedszkole do podwyższania osiągnięć uczniów w nauce szkolnej?
  3. Jak przygotować nauczycieli do zapobiegania powstawaniu niepowodzeń i ich zwalczania?
  4. Jakie wnioski wynikają z dotychczasowych badań nad metodami podwyższania osiągnięć szkolnych?

Warto podkreślić, że wyniki badań prowadzonych w Polsce zbieżne są z Raportem.

Na istotne znaczenie psychologiczne, pedagogiczne, społeczne i ekonomiczne niepowodzeń szkolnych zwracano w Polsce uwagę już w latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych (W. Okoń – 1952 r.; J. Konopnicki – 1957 r.; M. Tyszkowa – 1964 r.; Cz. Kupisiewicz – 1968 r.). Jak widzimy, jest to problem bardzo ważny i nadal należy dążyć do jego pogłębiania i realizacji.

Z danych gromadzonych różnymi drogami i w odmiennych warunkach społeczno-politycznych wynika, że ?…wiele dzieci zdolnych pozbawionych właściwej opieki i do tego niekiedy spostrzegających niechęć otoczenia, nie rozwija się na miarę swoich możliwości, zaniedbuje podstawowe obowiązki, a ich osiągnięcia stają się nieadekwatne do zdolności.?[iv]

[i] Cz. Kupisiewicz: Niepowodzenia szkolne ? pedagogiczne wyzwanie dla Europy [w: Edukacja (Studia), nr 1/1995 r., s. 8]

[ii] Praca pod red. K. Kruszewskiego, Sztuka nauczania. Czynności nauczyciela, Warszawa 1992, s. 222

[iii] Cz. Kupisiewicz: Niepowodzenia szkolne ? pedagogiczne wyzwanie dla Europy [w: Edukacja (Studia), nr 1/1995 r., s. 9]

[iv] Praca pod red. K. Kruszewskiego, Sztuka nauczania. Czynności nauczyciela, Warszawa 1992, s. 118

0
comments

Cze 29

Składniki środowiska rodzinnego

W tej części rozdziału chcę przedstawić związek jaki istnieje między układem życia rodzinnego, a postawą i postępami szkolnymi dzieci w klasach początkowych szkoły podstawowej.

Rodzina stanowi oparcie dla dziecka, a tym samym ma wpływ na jego osiągnięcia szkolne. Pierwszym składnikiem środowiska rodzinnego jest:

 

  1. Struktura społeczna rodziny.

Zacznę od sytuacji rodzinnej uczniów; ?rodzina pełna? – to oboje rodziców naturalnych dziecka; ?rodzina niepełna? – to brak jednego z naturalnych rodziców, który nastąpił z powodu śmierci, separacji lub rozwodu; ?rodzina zastępcza? rozumiana jest jako adopcja dziecka, czy też przyjęcie dziecka przez opiekunów zastępujących rodziców.

Prowadzone szeroko badania ujawniły, że ?model? rodziny wpływa w poważnym stopniu na postępy szkolne, ponieważ dzieci pochodzące z rodzin niepełnych poza nauką mają także poważne trudności w dostosowaniu się do wymagań środowiska szkolnego co połączone jest często z nieodpowiednim zachowaniem. Dzieci żyjące w rodzinach niepełnych przechodzą okresy napięcia uczuciowego, przeżywają chwile lęku, a także występuje poczucie poniżenia jego godności osobistej. W rodzinie zastępczej sytuacja ulega poprawie głównie z powodu większego zainteresowania dzieckiem i współdziałania domu ze szkołą.

Nie wszystkie dzieci z tych rodzin sprawiają trudności wychowawcze, ale większość z nich ma duże trudności w przystosowaniu się do wymagań stawianych przez szkołę. Na strukturę społeczną rodziny wpływa także jej liczebność. Wielkość rodziny wpływa na postępowanie i postępy szkolne dziecka oraz na wzajemne powiązania w obrębie środowiska rodzinnego. Rodzina typu 2 + 1 czyli rodzice + jedno dziecko (jedynak) stanowią poważny problem pedagogiczny, w zasadzie nie dostrzegany w wychowawczej praktyce szkoły. O jedynakach krążą różne opinie. ?Powszechne jest przekonanie, jakoby byli oni dziećmi szczególnymi, różniącymi się od dzieci pochodzących z rodzin wielodzietnych. Raz traktuje się jedynaków jako istoty uprzywilejowane przez los, posiadające wszystkie dane, aby odnosić sukcesy, …to znów jako jednostki zubożałe o braku pełnej atmosfery życia rodzinnego, życia wśród rodzeństwa przypisuje się, jedynakom takie cechy jak egoizm, egocentryzm i postawę aspołeczną. Zarówno sukcesy , jak i braki tych dzieci zwykło się wyjaśniać jedynactwem.?[i]

Jeżeli rodzice ?jedynaków? wychowują ich rozsądnie, to rozwój dziecka przebiega poprawnie i nie ciąży na postępach szkolnych i zachowaniu.

Wyjaśnię teraz słowo ?rozsądnie? – czyli jaki powinien być stosunek do dziecka rodziców:

– stosunek rodziców do dziecka bez przesadnej czułości,

– umożliwianie kontaktów z rówieśnikami,

– nakłanianie do inicjatywy i samodzielności.

Jeżeli rodzice zastosują się do tych zasad, to ich dziecko nie będzie miało problemów w podporządkowaniu się regułom szkol­nym.

Inaczej przebiega rozwój w rodzinach gdzie jest kilkoro dzieci. Rodzice nie są w stanie dogadzać wszystkim zachciankom dzieci. Każde dziecko ma swoje zadania i zajęcia, między rodzicami a dziećmi istnieje współpraca. Dzieci uczą się wyrzeczeń na korzyść drugiej osoby, współpracy w zakresie odrabiania lekcji, pomocy w domu, nawzajem sprawdzają swoje wiadomości, wyrabiają się spo­łecznie. Taka sytuacja rodzinna ułatwia dziecku współdziałanie z rówieśnikami, a także pobudza jego wysiłek intelektualny co pozytywnie wpływa na jego osiągnięcia i postępy szkolne.

Jeszcze inna sytuacja występuje w rodzinach bardzo licznych. Można tu zauważyć rozluźnienie więzi dzieci z dorosłymi. Rodzicom brak jest czasu, często stosują metody wychowawcze w formie kar cielesnych i ?policyjnej? opieki. Sytuacja dziecka w rodzinie bardzo licznej jest z reguły niekorzystna. Starsze dzieci muszą przejmować na siebie część obowiązków rodziców, są przepracowane, pozbawione wielu rozrywek głównie z powodów finansowych. W rodzinach bardzo licznych brak jest odpowiednich warunków do odrabiania lekcji oraz czasu na samodzielną naukę w domu co jest przyczyną niepowodzeń szkolnych. ?Bywają rodziny bardzo liczne, w których panuje ład i atmosfera sprzyjająca dobremu wychowaniu, co oddziaływa korzystnie na samopoczucie dziecka i jego stosunek do nauki. O atmosferze w bardzo licznej rodzinie decyduje jednak rozsądna i dojrzała postawa rodziców i ich kultura pedagogiczna.?[ii]

Aby ukierunkować pozycję dziecka w rodzinie szkoła powinna:

– dokonać szczegółowego rozpoznania środowisk rodzinnych celem ustalenia diagnozy i terapii społecznej,

– przekonać i uświadomić rodziców o wpływie życia rodzinnego na postępy w nauce dziecka,

– przedstawić próby rozwiązania skomplikowanych sytuacji i w ro­dzinach bardzo licznych,

– ukazać błędy w wychowaniu jedynaka.

Jeśli nam – nauczycielom uda się wpłynąć na zachowanie rodziców w stosunku do swych dzieci, przyczynimy się do zmniejszenia istniejących niepowodzeń szkolnych.

 

  1. Warunki materialne środowiska rodzinnego to najczęściej bieżące dochody rodziny.

Regularne i wystarczająco wysokie dochody materialne rodziców na ogół sprzyjają klimatowi psychicznemu i kulturalnemu w rodzinie oraz pobudzają dziecko do wysiłku umysłowego. Dziecko posiada wówczas warunki do prawidłowego funkcjonowania: wyżywienie, ubranie, dobre warunki mieszkaniowe, warunki do nauki i odpoczynku.

Wysokość dochodów osiąganych przez rodziców ma związek z postępami szkolnymi ucznia. Rodzina, której dochód na osobę jest bardzo niski, nie jest w stanie zapewnić dzieciom takich warunków materialnych, jakie są niezbędne do pomyślnego rozwoju bio­psychospołecznego dziecka. Brak pieniędzy wpływa na nastroje rodziców, urządzenie mieszkania, niedostateczne wyżywienie i ubiór oraz złe samopoczucie dziecka. W rodzinach tych nie zauważa się bodźców do nauki, natomiast widać dążenie do ukończenia bądź przerwania nauki dziecka w szkole i skierowania go do pracy celem odciążenia rodziny i poprawy sytuacji i materialnej. Przyczyną trudnych warunków materialnych może być: alkoholizm, nieumiejętność gospodarowania pieniędzmi, małe dochody i dostatnie życie, nabywanie rzeczy zbędnych zamiast artykułów pierwszej potrzeby, wydawanie pieniędzy na zachcianki, szerokie życie towarzyskie, alimenty lub też prowadzenie dwóch domów.

Trudne warunki materialne wywierają niekorzystny wpływ na stosunki między rodzicami i ich dziećmi, na wyżywienie dziecka, jego ubiór, a te czynniki wpływają z kolei na obniżenie wydajności umysłowej ucznia oraz na jego zachowanie się w szkole i poza nią.

Warunki materialne środowiska rodzinnego obejmują zatrudnienie rodziców, które z kolei wywiera pośrednio wpływ na postępy szkolne ponieważ dochód przypadający na osobę kształtuje stan odżywiania, ubrania i korzystania z dóbr kultury, natomiast te czynniki łącznie z warunkami mieszkaniowymi mają bezpośredni związek z postępami szkolnymi dzieci. Tworzy się tu pewien łańcuch zależności i powiązań, których kolejnym ogniwem jest wykształcenie rodziców. ?Wykształcenie rodziców wywiera dodatni wpływ na postępy szkolne uczniów. Rodzice wykształceni mogą wytworzyć w domu atmosferę sprzyjającą pracy umysłowej dziecka. Sam fakt obcowania dorosłych z książką ich język i rozmowy dodatnio wpływają na rozwój intelektualny ucznia. Wykształcenie rodziców jest pobudką dla dziecka w kierunku dorównania im.?[iii]

Brak wykształcenia u rodziców często wiąże się z gorszą pracą, estetyką ubioru, urządzeniem mieszkania, warunkami snu, kulturą spożywania posiłków, poziomem życia towarzyskiego. Jeśli poziom ww. czynników jest niski to wpływa on na niepowodzenia szkolne ucznia, oraz ujemnie odbija się na dojrzałości społecznej dziecka.

Zatrudnienie rodziców związane jest często z ich nieobecnością w domu oraz wyczerpaniem psychicznym i fizycznym co ma wpływ na ich kontakty z dzieckiem. Występuje brak pomocy i zainteresowania problemami dzieci , brak wzajemnego zrozumienia i współdziałania. W efekcie taka sytuacja ujemnie odbija się na postępach szkolnych dziecka i jego postawie.

Kolejnym ogniwem jest odżywianie się uczniów, które ma wpływ na aktywność dziecka w czasie lekcji. Dzieci, które nie zjadają rano śniadania i nie zabierają kanapek do szkoły stają się mało aktywne, a nawet obojętne i bierne co jest przyczyną powstawania luk w wiadomościach. Uczeń po pewnym czasie traci wiarę we własne siły, spóźnia się do szkoły, wagaruje, uzyskuje słabe postępy – wyniki w nauce i sprawia kłopoty wychowawcze.

Przyczynami złego odżywiania się dzieci według badań jest:

– mały dochód na jedną osobę,

– alkoholizm jednego, bądź obojga rodziców,

– życie ponad stan lub nieumiejętność gospodarowania.

Ubiór – ten czynnik także w poważnym stopniu wywiera wpływ na wyniki nauczania i postawę ucznia. Uczeń dobrze ubrany, czysty jest zwykle weselszy, pewniejszy siebie, aktywny, lubiący przewodzić innym, mający łatwość w nawiązywaniu kontaktów. Uczeń mający zniszczone, podarte lub brudne ubrania jest zazwyczaj osamotniony, wycofuje się z życia klasy, często woli dostać ocenę niedostateczną niż wstać, podejść do tablicy i ?wystawić? na oczy wszystkich swoją osobę. Ubiór może być przyczyną wagarowania, bowiem uczeń woli nie przyjść do szkoły w ogóle niż się spóźnić i przed całą klasą tłumaczyć się ze spóźnienia. Przyczyny złego ubioru dziecka mogą być różne: bardzo niskie zarobki rodziców, alkoholizm, nie przywiązywanie wagi do ubioru dziecka, brak poczucia estetycznego, niechlujstwo.

Rodzice powinni zdawać sobie sprawę z zasadniczych potrzeb dziecka i funkcji wychowawczej rodziny, a także posiadać umiejęt­ności w zakresie poprawnego organizowania warunków materialnych w środowisku rodzinnym oraz wiedzy pedagogicznej i umiejętności postępowania z dziećmi.

 

  1. Warunki mieszkaniowe (lokalowe) rodzin.

Warunki mieszkaniowe według badań mają wpływ na postępy szkolne, ponieważ z zasady lepsze możliwości mają dzieci w mieszkaniu większym i higienicznym, dobrze oświetlonym i wywietrzonym. Oczywiście zależy to także od zagęszczenia powierzchni mieszkalnej.. W mieszkaniu jednoizbowym rodzice nawet mimo chęci przeważnie mają trudności w stworzeniu odpowiednich warunków do pracy zwłaszcza jeśli dziecko posiada jeszcze kilkoro rodzeństwa.

Mieszkanie dwuizbowe, w którym panuje ład i pewna organizacja pracy pozwala na stworzenie dostatecznych warunków pracy dziecka ale przy rodzinie nie więcej niż pięcioosobowej. Mieszkania trzy- i cztero-izbowe pozwalają na stworzenie dobrych warunków do pracy, zabawy i wypoczynku dzieci. Analizując wpływ powierzchni mieszkalnej na osiągnięcia ucznia w nauce należy powiedzieć, że w miarę coraz większej ciasnoty mieszkaniowej obniżały się osiągnięcia i postępy uczniów w nauce.

Warunki mieszkaniowe powiązane są ściśle z miejscem do nauki ucznia, bowiem powodzenie w nauce głównie zależy od sprzyjających warunków w domu, w jakich przebiega proces przygotowania do lekcji.

?Podczas odrabiania zadań dziecko powinno mieć bezwzględny spokój, dobre oświetlenie, odpowiednią temperaturę w pokoju i w miarę możliwości stałe miejsce do pracy.?[iv]

Odrabianie prac domowych i przygotowywanie się do zajęć wymaga wysiłku umysłowego i woli, toteż w otoczeniu powinna panować cisza, ponieważ gwar rozprasza uwagę, uniemożliwia skupienie uwagi, a tym samym utrudnia przygotowanie się do lekcji. Z własnego doświadczenia chcę powiedzieć, że uczniowie którzy mają stały kącik do pracy, półki na swoje książki, ciszę w trakcie odrabiania lekcji i pewną pomoc ze strony dorosłych osiągają lepsze postępy, efekty w porównaniu z uczniami którym tych warunków brakuje. Brak warunków do nauki wpływa na niedbałość wykonywanych prac lub też ich brak, a tym samym na luki, braki w wiadomościach i niepowodzenia szkolne.

Warunki mieszkaniowe to także warunki snu dziecka, od którego zależy j ego stan psychiczny, fizyczny oraz aktywność w dniu następnym.

O tym czy dziecko wstanie wypoczęte decyduje wiele czynników, tj.:

– czynności przygotowawcze do snu (kolacja o właściwej godzinie, mycie, wyciszenie organizmu i pójście spać do godziny 21.),

– zmiana bielizny na nocną,

– przewietrzenie pokoju i niepalenie tytoniu w pokoju dzieci,

– cisza, spokój, samodzielne łóżko.

Spokój i higiena snu to warunki dobrego wypoczynku ~ gromadzenia sił fizycznych i psychicznych do pracy intelektualnej w dniu następnym.

Jeśli ww. czynniki nie zostaną spełnione, wówczas dziecko jest nerwowe, blade, nie wypoczęte i rozdrażnione, a wówczas nie osiąg­nie dobrych wyników w nauce. Tylko od rodziców, ich kultury pedagogicznej, a głównie od poczucia odpowiedzialności społecznej za wychowanie swoich dzieci zależy sen dziecka i jego efektywność w czasie dnia. Interakcje osobowe zachodzące w rodzinie wytwarzają swoisty klimat w środowisku rodzinnym, który oddziałuje na postępy szkolne i zachowanie się dziecka. Złe interakcje między rodzicami wytwarzają wychowawczo negatywną atmosferę, która u dzieci budzi niepokój, denerwuje, utrudnia kontakt, a czasami budzi nienawiść i bunt przeciw dorosłym. Dlatego też uważam, że postępy dziecka zależne są od negatywnych stosunków panujących między rodzicami. Dzieci w przypadkach napięć i nieporozumień rodzinnych głęboko przeżywają sytuację, lękają się o losy najbliższych im osób, bądź też buntują się i przyjmują postawę obronną co ujemnie odbija się na postępach szkolnych dzieci.

 

  1. Metody wychowawcze stosowane przez rodziców uczniów nie zawsze mają charakter pedagogiczny. Występuje ogromne zróżnicowanie między domem, szkołą i otoczeniem. Każdy inaczej wychowuje: inaczej ojciec, inaczej matka czy starsze rodzeństwo lub dziadkowie. Częstokroć występują tradycyjne metody wychowawcze ?przemoc fizyczna”, które odbijają się ujemnie na samopoczuciu dziecka, jego zdrowiu, a ogólnie na postępach szkolnych.

Nieumiejętna praca wychowawcza rodziców w stosunku do własnych dzieci ma wpływ na zachowanie się dziecka i jego postępy w nauce. W wychowaniu dzieci musi istnieć konsekwencja i przygo­towanie do wychowania. Dzieci, których rodzice reagują negatywnie i stosują metody niepedagogiczne – powiększają bagaż złych ocen z powodu złej atmosfery domowej, która nie sprzyja pracy umysłowej. W miarę polepszania się metod wychowawczych w domu, polepszają się postępy szkolne dziecka. ?Wzorce panujące w rodzinie, istniejący w niej typ więzi emocjonalnej oraz doświadczenia z niej wynoszone w ogromnym stopniu wpływają na osobowość i osiągnięcia szkolne dziecka. Wpływ ten jest tym większy, im młodsze jest dziecko.?[v]

 

  1. Czas wolny rodziców. Rodzice przebywający poza domem od rana do wieczora, a czasami i w dni wolne od pracy nie mają sposobności do aktywnej opieki nad dzieckiem, a w konsekwencji zaniedbują je. Czas poświęcony przez rodziców swoim dzieciom pozwala na poznanie własnych dzieci i ich problemów. Rodzice stanowią wówczas oparcie – podporę dla własnych dzieci.

Jeżeli taka sytuacja nie zaistnieje, dzieci są przytaczane, a w konsekwencji izolują się od rodziców i szukają pomocy gdzie indziej – najczęściej w środowisku dla dziecka negatywnym. Według badań i obserwacji uczniowie z rodzin, gdzie się nimi nie zajmowano, wykazywali słabe postępy w nauce w porównaniu z uczniami, którymi rodzice zajmowali się systematycznie lub też okazjonalnie. ?Sposób w jaki uczeń organizuje sobie czas wolny, wpływa zwykle na jego wyniki w nauce. Dlatego też poznanie tego sposobu jest bardzo przydatne.?[vi]

 

  1. Praca matek uczniów powoduje częstokroć brak czasu i przemęczenie, które odbija się negatywnie na dzieciach i pogarsza klimat wychowawczy w domu, jeżeli nie ma podziału obowiązków w domu i wszystkie prace spadają na matkę.

Praca zarobkowa matki ma dodatni wpływ na klimat wychowawczy w domu, w rodzinie, jeżeli są spełnione warunki:

?- małżonkowie pracują poza domem w różnych odstępach czasu, tak aby ktoś z rodziców był zawsze obecny w domu razem z dziećmi,

– matka pracuje w niepełnym wymiarze godzin,

– matka pracuje chałupniczo w ramach swoich możliwości,

– małżonkowie dzielą się obowiązkami domowymi na zasadzie równości.?[vii]

Przy zachowaniu tych warunków trzeba stwierdzić, że praca zarobkowa matek wpływa na zwiększoną świadomość pedagogiczną i siłę wpływu wychowawczego, ponieważ styczność z ludźmi i aktywny udział w przemianach życia wpływa na światopogląd i świadomość, która z kolei jest niezbędna w tworzeniu atmosfery wycho­wawczej w domu oraz wpływa na prawidłowe kierowanie rozwojem dziecka.

 

  1. Dziadkowie i ich wpływ na wychowanie dziecka. Analizując postępy szkolne dzieci wychowywanych przez dziadków, zauważa się, że są one często uzależnione od współżycia i harmonii jaka istnieje między rodzicami i dziadkami. Można też powiedzieć, że wzajemne współżycie rodziców z dziadkami ma wpływ na postępy szkolne i zachowanie, ucznia. Musi także istnieć zgodność oddziaływania wychowawczego. ?Brak zgodności oddziaływania i rozbieżność w stosowaniu, metod wychowawczych oraz w wydawaniu poleceń i pochwał może być przyczyną niepowodzeń szkolnych i złego postępowania, gdyż wszelka rozbieżność uczy zakłamania, obłudy, paczy charakter”.[viii]

Dzieci wychowywane przez dziadków nastręczają mniej trudności wychowawczych w wieku młodszoszkolnym, natomiast trudności pojawiają się od klasy IV, gdy zaczyna występować brak samodzielnego myślenia, brak zdolności do podejmowania decyzji, zahamowanie procesów myślowych. Należy dążyć do dobrych stosunków między rodzicami a dziadkami ponieważ złe stosunki odbijają się ujemnie na zachowaniu i postępach szkolnych ucznia.

[i] J. Zborowski, Uczeń ? jedynak, Warszawa 1975 r., s. 3.

[ii] E. Trempała, Integracja podstawowych środowisk wychowawczych a rezultaty pracy pedagogicznej szkoły, Warszawa 1969 r., s. 47.

[iii] Tamże, s. 50.

[iv] Tamże, s. 54.

[v] H. Raszkiewicz: Lęk ucznia a oddziaływania wychowawcze w rodzinie i szkole, [w: Psychologia Wychowawcza, nr 4/1999]

[vi] K. Kruszewski, red. Sztuka nauczania. Czynności nauczyciela, Warszawa 1992, s. 209.

[vii] H. Izdebska, Nasze dzieci i my, Warszawa 1961 r., s. 34.

[viii] M. Krawczyk, Zasady wychowania moralnego, Warszawa 1966 r., s. 101.

0
comments

Maj 08

Funkcja prokreacyjna rodziny

Rodzina jest jedyną grupą społeczną powiększającą się dzięki funkcjom biologicznym.

?Małżeństwo jest tą instytucją, która ma akceptację społeczną dla współżycia płciowego, pełniącą zarówno funkcję prokreacyjną jak i funkcję zaspokajania potrzeb seksualnych małżonków.?[i]

Zmiany dotyczące funkcji prokreacyjnej obejmują liczebność rodziny czyli jej strukturę. Liczba dzieci w rodzinie wpływa na wzory interakcji i stosunki między członkami rodziny. Poglądy według Bassarda i BoIla:

<Zwykle w małej grupie ma miejsce stała wymiana emocjonalna: doznawanie i obdarzanie uczuciami, przy czym każda osoba jest świadoma poglądów, uczuć innych, a decyzje podejmowane są nieformalnie. Natomiast wzrost liczby członków rodziny powoduje wzrost centralizacji w kierowaniu i wzrost szczegółowych ustaleń w zakresie obowiązków i odpowiedzialności związanych z realizacją zadań. W rodzinach wielodzietnych obserwuje się lepszą współpracę i większą zdolność dostosowywania się u dzieci.>

Rodziny o różnej liczbie dzieci wykazują różnice w stosunkach rodzice – dzieci. W dużej rodzinie czas, energia i uwaga rodziców poświęcana każdemu z dzieci musi i jest z konieczności ograniczona. Rodzice kilkorga dzieci łatwiej mogą zaobserwować różnice indywidualne każdego z dzieci i ocenić poziom jego możliwości. Dzieci są wdrażane do samodzielności, zdobywają większą łatwość współżycia społecznego dzięki praktyce rozwiązywania konfliktów z rodzeństwem. Występuje jednak niedostatek opieki nad dzieckiem, a częstokroć deficyt uzdolnień werbalnych.

W rodzinach małodzietnych ma miejsce częsty kontakt dzieci z rodzicami, a rozmowy i wyjaśnienia sprzyjają wyższemu poziomowi rozwoju intelektualnego. Rodzice często stawiają dzieciom bardzo wysokie cele i normy doskonałości jakie one mają osiągnąć. Mała liczba dzieci pozwala również na wyższy standard życia rodziny, a dzieciom zapewnia lepsze warunki materialne.

[i] E. Żurkiewicz: Niepowodzenia szkolne w opinii naukowców polskich i francuskich, [w: Nowa Szkoła, nr 7/1990 r., s. 236.]

0
comments

Kwi 05

Definicje polityki społecznej

Definicje polityki społecznej:

  1. polityka społeczna to działalność, której głównym zadaniem jest obrona człowieka przed niezaspokojeniem jego elementarnych potrzeb, a następnie potrzeb rozwojowych, co prowadzi do rozwoju coraz bardziej przemyślanych i kompleksowych programów postępu społecznego[1];
  2. polityka społeczna to „nieustanne, zorganizowane i świadome działanie nakierowane na utrzymanie względnej równowagi między dwiema wartościami: wolnością i równością”[2]
  3. polityka społeczna to działalność państwa, samorządów i organizacji pozarządowych, której celem jest poprawa położenia materialnego, asekuracja przed życiowymi wypadkami i wyrównywanie szans życiowych grup społecznych ekonomicznie i społecznie najsłabszych[3];
  4. Polityka społeczna wg Katarzyny Głąbickiej „zajmuje się zarówno warunkami życia społeczeństwa, jak i stosunkami międzyludzkimi w środowisku pracy i w środowisku zamieszkania”[4].

Definicje polityki społecznej zawierają podstawowe wartości socjalne, które powinny przysługiwać każdej osobie ludzkiej i między którymi powinna być zachowana równowaga. Mówią one o wolności, równości, godności osoby ludzkiej i sprawiedliwości. Polityka społeczna jest spostrzegana jako proces redystrybucji dóbr i usług wedle pewnych normatywnych założeń, czyli tzw. sprawiedliwość naprawcza, podejmowany w celu korekcji tych procesów gospodarczych i społecznych, które naruszają zespół wartości definiowanych jako sprawiedliwość społeczna[5].


[1] J. Supińska, cyt za: K. Rychlicka-Maraszek, Encyklopedia pedagogiczna XXI w., tom IV, Wydawnictwo Akademickie „Żak”, Warszawa 2005, s. 540.

[2] E. Wnuk-Lipiński, Demokratyczna rekonstrukcja. Z socjologii radykalnej zmiany społecznej, Warszawa1996, s. 62.

[3] J. Auleytner, Polityka społeczna, czyli ujarzmianie chaosu socjalnego, WSP TWP, Warszawa 2002, s.

[4] K. Głąbicka, Polityka społeczna państwa polskiego u progu członkowstwa w Unii Europejskiej?, Wydawnictwo Instytutu Technologii Eksploatacji, Radom 2004, s.13.

[5] E. Wnuk-Lipiński, cyt za: K. Rychlicka-Maraszek, Encyklopedia pedagogiczna XXI w., tom IV, Wydawnictwo Akademickie „Żak”, Warszawa 2005, s.539-540.

0
comments

Sty 02

Polityka rodzinna w Małopolsce

Opierając się na badaniach przeprowadzonych na zlecenie Regionalnego Ośrodka Polityki Społecznej w Krakowie (badania przeprowadzono za pomocą kwestionariusza on-line) dotyczącego analizy aktualnego stanu wdrażania reformy systemu opieki nad dzieckiem i rodziną w województwie małopolskim oraz diagnozy potrzeb w tym zakresie, określono priorytetowe kierunki działań w zakresie pomocy społecznej w tym regionie[1]. Respondenci ocenili, iż priorytetem w działaniach na rzecz dziecka i rodziny w regionie powinna być:

  • profilaktyka (blisko ? badanych, 74,2 %),
  • wzmocnienie współpracy między instytucjami: sądami rodzinnymi, kuratorami, pracownikami placówek socjalizacyjnych, pracownikami socjalnymi, rodzinami zastępczymi (65,3 % badanych),
  • edukacja społeczna (58,1% badanych),
  • wzmocnienie roli pracownika socjalnego (46,8% badanych),
  • zwiększenie intensywności działań nakierowanych na pracę z rodziną biologiczna dziecka (37,9 % badanych)
  • usprawnienie koordynacji działań instytucji działających w regionie (30,6 % badanych).

Odpowiedzi wyraźnie wskazują na potrzebę podejmowania działań profilaktycznych, realizowanych we współpracy różnych instytucji pomocowych, których działania są koordynowane na poziomie regionalnym i lokalnym. Ważne jest również kształtowanie odpowiedniego klimatu społecznego sprzyjającego realizacji celów systemu opieki nad dzieckiem i rodziną. Uznano za konieczne wzmocnienie roli pracownika socjalnego oraz jego (także innych instytucji) współpracę z rodziną biologiczną dziecka.

W powyższym raporcie zamieszczono ponadto analizę SWOT (Strengths) ? mocne strony, Weaknesses ? słabe strony, Opportunities ? szanse,  Threats ? zagrożenia) systemu pomocy dziecku i rodzinie w województwie małopolskim opracowaną podczas dyskusji grupowej, przeprowadzonej z ekspertami w październiku 2007 r. w Zakładzie Socjologii Gospodarki i Edukacji Uniwersytetu Jagiellońskiego[2]. W spotkaniu tym wzięli udział przedstawiciele różnych służb pomocowych. Byli to: Dyrektor Powiatowego Centrum Pomocy Rodzinie w Zakopanem, Zastępca Dyrektora Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w Krakowie, Dyrektor Publicznego Ośrodka Adopcyjno-Opiekuńczego w Krakowie, Dyrektor Specjalistycznej Placówki Opiekuńczo-Wychowawczej ?Parkowa? w Krakowie, Członek Małopolskiej Rady Polityki Prorodzinnej, dwóch Kuratorów Zawodowych Sądu Rejonowego w Krakowie oraz przedstawiciel Regionalnego Ośrodka Polityki Społecznej w Krakowie[3].

Mocne strony systemu pomocy dziecku i rodzinie w województwie małopolskim:

  • kapitał ludzki ? świadomość i zaangażowanie pracowników pomocy społecznej,
  • aktywność edukacyjna pracowników instytucji pomocy społecznej. Chęć doskonalenia warsztatu pracy i podnoszenia kwalifikacji,
  • nastawienie na współpracę instytucji pomocy społecznej,
  • praca jako misja.

Słabe strony systemu pomocy dziecku i rodzinie w województwie małopolskim:

  • niskie zaangażowanie w rozwój pomocy społecznej i brak świadomości wagi problemów z tego zakresu wśród przedstawicieli samorządów,
  • niewspółmierność wynagrodzenia pracowników pomocy społecznej do ciężaru ich pracy ? odpływ wykwalifikowanej kadry za granicę,
  • zbyt małe zaangażowanie instytucji w działania profilaktyczne,
  • brak zespołów przygotowujących programy pomocowe i zdobywających zewnętrzne fundusze,
  • brak integracji działań instytucji zaangażowanych w pomoc rodzinie,
  • brak świadomości konieczności kompleksowego spojrzenia na problemy o charakterze społecznym,
  • brak jasnych definicji zadań instytucji i wynikające z tego problemy z ich współpracą,
  • problemy z efektywną współpracą z instytucjami z pogranicza pomocy społecznej (służba zdrowia, policja),
  • brak przygotowanych do interwencji pedagogów szkolnych, nauczycieli, brak znajomości procedur, prawa, brak pracy z trudnym uczniem.

Ocena ta jest niezbędnym elementem strategicznej analizy regionu, jego potencjału i braków, w zakresie których konieczne jest podjęcie działań o charakterze naprawczym.

Potencjalnymi i najistotniejszymi rangą zmianami w systemie opieki nad dzieckiem i rodziną w województwie, wg powyższych badań i analiz ekspertów, są[4]:

a)      działania profilaktyczne,

b)      współpraca z samorządami lokalnymi,

c)      wzmocnienie współpracy między instytucjami,

d)     edukacja społeczna,

e)      zwiększenie intensywności działań nakierowanych na pracę z rodziną biologiczną dziecka,

f)       tworzenie lokalnych koalicji na rzecz przeciwdziałania patologiom społecznym,

g)      działania na rzecz zastępczych form rodzicielskich.

Następnie działania o nieco mniejszym znaczeniu niż wymienione powyżej to:

a)      podniesienie kwalifikacji kadr,

b)      koordynacja działań instytucji regionalnych,

c)      wzmocnienie roli pracownika socjalnego,

d)     ciągła diagnoza sytuacji rodziny małopolskiej,

e)      zwiększenie liczby placówek pomocowych (ale tylko specjalistycznych) oraz kulturalno ? oświatowych.

Jako działania o zdecydowanie mniejszym znaczeniu niż wyżej wymienione eksperci ocenili:

a)      wsparcie programów realizowanych przez organizacje pozarządowe,

b)      wzmocnienie roli sądu rodzinnego.

Dodatkowo zespół ekspertów wymienił działania, które nie pojawiły się w wynikach badań internetowych, a do których należą takie działania, jak:

a)      poznanie i wdrożenie nowych metod pracy z rodziną,

b)      zatrudnienie specjalistycznej kadry (psycholog, pedagog) do pracy z rodziną zastępczą w środowisku),

c)      ciągłe uświadamianie wagi i roli zastępczej opieki rodzinnej,

d)     włączenie wspólnot religijnych w pomoc dziecku i rodzinie, właściwe przygotowanie duchownych do pracy z rodziną,

e)      szkolenie kadry w zakresie pracy w terenie,

f)    zwiększenie przygotowania instytucji stykających się z rodzinami: policja, szkoła, służba zdrowia.

Opierając się na powyższej analizie chciałam zaprezentować nową metodą pracy z rodzina jaką jest metoda Konferencja Grupy Rodzinnej, która jest wdrażana od 2006 r. do systemu pomocy rodzinie w województwie małopolskim.


[1] B. Worek, M. Jelonek, A. Sobczyk, dz. cyt., s. 89-95.

[2] B. Worek, M. Jelonek, A. Sobczyk, dz. cyt., s. 108-115.

[3] B. Worek, M. Jelonek, A. Sobczyk, dz. cyt., s. 37-38.

[4] B. Worek, M. Jelonek, A. Sobczyk, dz. cyt., s. 116-117.

0
comments